Prajatantra Interview

జాజిమల్లి గారు ఇంటర్వ్యూలో ప్రశ్నలు పంపి రాయమంటే, పదాల లిమిట్ దాటిపోయింది. ఈ విషయం చెప్పి కుదించి ఎడిట్ చేద్దాం అంటే, "ఫ్రీ హ్యాండ్ తో రాయండి పర్వాలేదు చూద్దాం" అన్నారు. తీరా రాసి పంపాక, మొత్తం చదివి, "ఎక్కడా కోతలు వద్దు, మూడు వారాలు వేసేద్దాం!" అనేసరికి నాకు ఏమనాలో అర్థంకాలేదు. సిద్ధాంతపరంగా ఎన్ని భిన్నాభిప్రాయాలున్నా, "ఫ్రీడమ్ ఆఫ్ స్పీచ్"ని ఎప్పుడూ మనస్ఫూర్తిగా నమ్మి, గౌరవించి, తన ఆచరణలో చూపే జాజిమల్లిగారికి మరొక్కసారి కృతజ్ఞతలు.

అలా ఈ ఇంటర్వ్యూ మూడు వారాలపాటు "ప్రజాతంత్ర" పత్రికలో వచ్చింది.

1. సాహిత్య విమర్శ పరిధి- రచనలోని గుణదోష విచారణ మాత్రమేనా, అంతకు మించి ఉంటే మీ దృష్టిలో అవేమిటి?

సాహిత్య విమర్శకు పరిధులు నిర్వచించడం సరికాదు, సాధ్యం కూడా కాదు. ఏ కళారూపాన్నైనా పాఠకుడు తనదైన పరిధిలోకి లేదా తనదైన ఆవరణలోకి తెచ్చుకుని చదువుతాడు. పాఠకుడి చూపుని బట్టి రచనలోని ప్రపంచం మారుతూ ఉంటుంది. బార్త్ కూడా అన్నట్లు పుస్తకం పాఠకుడి చేతిలో పడగానే రచనకూ, రచయితకూ మధ్య సంబంధం శాశ్వతంగా తెగిపోయినట్లే. అందువల్ల కళను ఎప్పటికీ ఒక స్థిరాంకంగా చూడడం వీలుపడదు. అలాగే రచనకు గుణదోషాలు కూడా ఇతిమిద్ధంగా "ఇవీ" అని నిర్వచించడం కష్టం. ఎందుకంటే అవి కాలంతో బాటు మారుతూ ఉంటాయి. ఈకాలపు ఉత్తమ రచన మరో కాలానికి ఛాందసత్వం కావచ్చు. అదేవిధంగా ఈకాలపు సాంఘిక నియమాలను ఎద్దేవా చేసి, బ్యాన్ కి గురైన రచన, మరో తరానికి వచ్చేసరికి గొప్ప సాంఘిక రచనగా మిగలనూవచ్చు. ఒకవిధంగా చూస్తే, రచనలోని గుణదోషాలను పాఠకుడి కంటే, కాలమే ఎక్కువ నిర్ణయిస్తుంది. ఉదాహరణకు "కళ కళ కోసమే" అనే రినైజెన్స్ కాలపు నినాదాన్ని ఎద్దేవా చేస్తూ సాత్రే లాంటివాళ్ళు "కమిటెడ్ లిటరేచర్"ను [Littérature engagée- ఆర్టిస్టు రాజకీయ సామజికాంశాలు, భావజాలాల విషయంలో ఖచ్చితమైన పక్షం తీసుకోవడం] సమర్ధిస్తూ, మార్సెల్ ప్రూస్ట్, ఫ్లాబర్ట్ లాంటివాళ్ళు సంపన్నులు కావడంవల్లే సాహిత్యంలో వ్యక్తిగత విషయాలకు ప్రాముఖ్యతనిస్తూ భావుకత్వంలో, సౌందర్యారాధనలో మునిగితేలారని విమర్శించారు. ఇక పారిశ్రామీకరణ, సోషలిస్టు ఉద్యమాలతో సోవియట్ యూనియన్ ఆవిర్భవిస్తున్న సమయంలో రష్యన్ రచయిత క్రిఝానోవ్స్కీ రచనల్లో తాత్వికత పాళ్ళు ఎక్కువ అంటూ, అవి ఆ కాలానికి సరిపోవనీ, యువతను పక్కదారి పట్టించడానికి తప్ప మరోవిధంగా పనికిరావనీ విమర్శించారు మాక్సిమ్ గోర్కీ. క్రిఝానోవ్స్కీ రచనలు ఆయన మరణానంతరం వెలుగు చూసి NYRB క్లాసిక్స్ లో చేరి ప్రజాభిమానాన్ని చూరగొన్నాయి. ప్రూస్ట్, ఫ్లాబర్ట్ ల రచనలు పోస్ట్ మోడరన్ సాహిత్యపు గతిని మార్చిన అత్యుత్తమ రచనలుగా ఇప్పటికీ జనాదరణ పొందుతూనే ఉన్నాయి. జార్జ్ ఆర్వెల్ '1984', 'ఫారెన్ హీట్ 451', మార్గరెట్ ఆట్వుడ్ 'ది హ్యాండ్మైడ్స్ టేల్', జేమ్స్ జాయిస్ 'యులీసిస్', నబకోవ్ 'లోలిటా', కర్ట్ వన్నెగట్ 'స్లాటర్ హౌస్ 5' , మార్గరెట్ మిఛెల్ల్ 'గాన్ విత్ ది విండ్'- ఇలా చెప్పుకుంటూపోతే నేటి క్లాసిక్స్ అన్నీ ఒకప్పుడు తీవ్ర విమర్శలపాలై నిషేధానికి గురైనవే. ఒక రచయిత తన జీవితకాలంలో తన రచనలు జనాదరణ పొందడం చూడగలిగితే, అతడు నిస్సందేహంగా చాలా అదృష్టవంతుడే అనుకోవచ్చు. కానీ ఒకవేళ అలా జరగకపోతే, ఆనాటి సమాజపు తీర్పు ఒక్కటీ ఆ రచన నాణ్యతను తూచే కొలమానం ఖచ్చితంగా కాదని గ్రహించడంలో వివేకం ఉంది. చరిత్ర చూస్తే ఘోరంగా విఫలమైన మెజారిటీ తీర్పులెన్నో.

సాహితీ విమర్శ చెయ్యాలంటే రచనకు సానపెట్టి, దాని నాణ్యతను అంచనావేసే తూకపు రాళ్ళ అవసరం ఎంతైనా ఉంది. ఆ తూకపు రాళ్ళు ప్రాచీన సాహిత్యమేనంటారు కొందరు. సమకాలీన సాహిత్యానికి ఆ పాత కొలమానాలు పనికిరావంటారు మరికొందరు. నిజానికి వర్తమానం గతాన్ని ఎంతగా మార్చుతుందో, గతం కూడా వర్తమానాన్ని అంతే ప్రభావితం చేస్తుంది. సాహిత్యంలో పాత, కొత్తల మధ్య సయోధ్య కుదిరినప్పుడే పాత నియమాలను పునఃపరిశీలించే అవకాశం, కొత్త నియమాలను సవరించుకునే అవకాశం ఉంటాయి. సంప్రదాయ, సమకాలీన సాహిత్యాలు ఒకదానితో ఒకటి 'ఢీ' కొడుతూ పోటీపడాలి కానీ, రెండిటి మధ్యా వంతెనలు సమూలంగా తగలబెట్టుకోవడం సరికాదు.

అలాగని "ఎంతసేపూ పాతవి పట్టుకుని వేళ్ళాడతామా?" అంటే, నా ఉద్దేశ్యం అది కాదు. సంప్రదాయ సాహిత్యాన్ని శిలాశాసనంలా భావించి గుడ్డిగా అనుసరించడం ఎంత తప్పో, దాన్ని పూర్తిగా తిరస్కరించడమూ అంతే తప్పు. ఇక్కడ పోలికంటే, కొత్త రచనల్ని పాత రచనలతో పోల్చడం ఒక్కటే కాదు, రెండిటినీ ఒకదానితో మరొకటి పోల్చడం అవసరం. నిజానికి గాయత్రి చక్రవర్తి స్పివాక్, జక్వెస్ డెరిడా, సాండ్రా గిల్బర్ట్, వర్జీనియా వూల్ఫ్ లాంటివాళ్ళు విమర్శ పేరిట చేసినదదే. అప్పుడే పాత రచనల్లో ఉన్న లోపాల్ని గమనించి, అవసరమైతే వాటిని అధిగమించే అవకాశం ఉంటుంది. ఈ వాదనను మరో అర్థంలో తీసుకుని సాహితీ విమర్శ పేరిట పాత రచనల్ని సమూలంగా తిరగరాసే మూర్ఖత్వం కూడా సరికాదు. ప్రాచీన సంస్కృతీసంప్రదాయాలకూ, నాగరికతకూ మిగిలిన గుర్తుల్ని చేతనైతే భద్రపరుచుకోవాలి, అంతే గానీ వాటిని తిరగరాసే హక్కు మనకు లేదు. అది ఆ కాలపు రచయితల్ని అవమానించి, వారి ఉనికిని చాటే కళను నాశనం చెయ్యడమే. ఇక పాత, కొత్త రచనల విషయంలో పోలికలంటూ తెస్తే, అవి కేవలం భాష, శైలి వంటి శాస్త్రీయ అంశాలకు మాత్రమే పరిమితం చేస్తే సరిపోదు. వాటిని అప్పటి సంస్కృతికీ, రాజకీయసామాజికాంశాలకూ కూడా విస్తరించాలి. అప్పుడే ఆకాలపు రచనల్లోని లొసుగులను గుర్తించి, నేటి ఆధునిక సమాజానికి అనుగుణంగా సవరణలు చేసుకునే అవకాశం ఉంటుంది. ఆ విధంగా సంప్రదాయ సాహిత్యపు మూలలను కూడా అందిపుచ్చుకుని సరికొత్త ప్రమాణాలతో సాధికారికంగా, స్వతంత్రంగా మరో కొత్త రచన ఆవిర్భవిస్తుంది.

2. 'అనుభవించి పలవరించడమే ముఖ్యం తప్ప విమర్శ పేరుతో జరుగుతున్నది సాహిత్యానికి అనవసరం' అన్నమాటను మీరెలా అర్థం చేసుకుంటారు?

ఈ మాట గిరిగీసుకోవడం, మానసిక పరిణితిని అడ్డుకోవడం, తన చుట్టూ గోడలు కట్టుకోవడంలా అనిపిస్తోంది. "No Man Is an Island" అనే మాట సాహిత్యంలోనూ వర్తిస్తుంది. ఏ రచననైనా, (ఆమాటకొస్తే ఏ కళా రూపాన్నైనా) ఎవరికివారు అనుభవించి, పలవరించడానికి మాత్రమే అయితే ఈ సాహిత్యం, విమర్శ ఇవన్నీ అనవసరమేమో! ఏదో కాలక్షేపానికి చదివేవాళ్ళు కాకుండా, ముఖ్యంగా సాహిత్యాన్ని సాధనగా చేసుకున్నవారి గురించి నేను మాట్లాడుతున్నాను. సాహిత్యాన్ని సీరియస్ గా తీసుకునేవారు చదవడం, రాయడం- ఈ రెండు విషయాల్లోనూ, వ్యక్తిగతానుభవమనే అత్యవసరమైన మౌలికమైన దశను దాటేశాక, దానిపై పలువురి అభిప్రాయాలను కూడా తెలుసుకోవడం, దానితో మన అభిప్రాయాలనూ, అనుభవాలనూ బేరీజువేసుకోవడం కూడా అవసరమనుకుంటాను. అలా చెయ్యనినాడు మన భౌతిక ఆవరణను దాటి బయటకురాలేకపోతున్నామనీ, మన ఉనికిని కొన్ని పరిధులకు లోబడి మాత్రమే నిర్వచించుకుంటున్నామనీ అర్థం. "The progress of an artist is a continual self-sacrifice, a continual extinction of personality." అన్న ఇలియట్ మాటల్ని చూస్తే, ఇది వ్యక్తిగత పరిణితిని, తద్వారా సామజిక అభివృద్ధిని అడ్డుకోవడమే అవుతుంది. ఈ తీరు సాహిత్యపు ముఖ్యోద్దేశాన్ని మొత్తంగా నీరుగార్చేస్తుంది. అసలు సాహిత్యమంటేనే మన స్వీయానుభవాలను కథలుగా చేసి ఇతరులకు చెప్పుకోవడం, ఇతరులు చెప్పే కథల్ని అంతే సహానుభూతితో వినడమే కదా! గూటెన్బర్గ్ ముద్రణ యంత్రానికి ముందు, అంటే ఈ ప్రింటింగ్, పుస్తకాలు ఇవేవీ లేనప్పుడు, సాహిత్యం శబ్దరూపంలో మాత్రమే ఉండే కాలంలో దూరదేశపు బాటసారులూ వస్తూవస్తూ తమ దేశపు సంస్కృతిని కథలుగా చేసి తీసుకొచ్చేవారు. మరో దేశపు ప్రజలు తమకు తెలియని ఆ వింతలూ, విశేషాల్ని చెవులింత చేసుకుని వినేవారు. ఆ కథలు ప్రతీ కథకుడి విశిష్ట స్వభావన్ననుసరించి తమ రూపురేఖలు మార్చుకుంటూ జనం మధ్యలో తిరిగేవి, నలుగురి నోళ్ళలో నానేవి. వాటి గురించి రచ్చబండల దగ్గర నలుగురూ కూర్చుని చర్చించుకునేవారు. ఆ నోటా, ఈ నోటా ఆ కథలు తీరాలు దాటేవి, ప్రత్యక్షంగా వినని మరికొంతమందికి చేరేవి. వాటిపై సామజిక వ్యాఖ్యానాలతో న్యాయాన్యాయల విచారణ జరిగేది, సాంఘిక నియమాల్లో మార్పులూ-చేర్పులూ జరిగేవి, తద్వారా ప్రాపంచిక దృక్పథం మార్చుకోవడానికి అవకాశముండేది. ఇప్పుడు మనకు పుస్తకరూపంలో లభ్యమవుతున్న పురాణేతిహాసాలు, జానపదాలు, కావ్యాలు మొదలు సోక్రటీస్, ప్లేటోల ప్రసంగాల వరకూ- ఆ మూల కథల్ని పట్టుకుని చరిత్రలో మరిన్ని కథలు పుట్టాయి. తరాలకు, సమాజాలకూ తగ్గట్టు, అవే గ్రంథాలు తమను తాము తిరగరాసుకుంటున్నాయి. ఇదంతా ఎవరికివారు అనుభవించి పలవరిస్తే జరిగిన విషయాలు కాదు. ఇప్పుడు ఆ భిన్నాభిప్రాయలే 'విమర్శ' పేరిట అక్షరానికీ, పుస్తకానికీ పరిమితమైపోయి, ఆధునికతను సంతరించుకున్నాయి. మనిషితో మనిషి ప్రత్యక్షంగా సంభాషించి వ్యక్తపరచలేని లేదా పరిష్కరించుకోలేని అంశాలను కనీసం విమర్శ రూపంలో అక్షరాలకైనా పరిమితం చెయ్యకూడదనడం అచ్చంగా సంకుచితత్వం తప్ప మరొకటి కాదు. సాహిత్యం ఉన్నంతకాలం విమర్శ కూడా ఉంటుంది, ఉండాలి.

3. అంతర్జాతీయ, భారతీయ, తెలుగు సాహిత్య విమర్శలలో మీరు గ్రహించిన మౌలికమైన పోలికలు, విభేదాలు?

ఒకప్పుటి సాహితీ ప్రియులు ఇతర రాష్ట్రాల సాహిత్యం కూడా చదివేవారు. మన తరానికి రవీంద్రుడు, శరత్ లాంటివాళ్ళు పొరుగురాష్ట్రం వాళ్ళంటే ఇప్పటికీ నమ్మబుద్ధి కాదు. అంతగా పరాయి భాషల సాహిత్యం కూడా చక్కని అనువాదాలతో మన సాహిత్యమే అనిపించేలా మన సంస్కృతిలో భాగమైపోయింది. ఒక తరంలో రష్యన్ జానపదాలు చిన్నారులను అలరిస్తే, కమ్యూనిజం మన రాజకీయాల్ని ప్రభావితం చేసింది. భారతీయ తాత్విక చింతనచేత ప్రభావితమైన విదేశీయులు కోకొల్లలు. పూర్వపు రోజుల్లో సాహిత్యానికి ఎల్లలులేవు, అది సార్వజనీనం. ఇప్పుడా పరిస్థితి పూర్తిగా మారిపోయింది. సాహితీ విమర్శ పేరిట ఒకరిమీద ఒకరు విద్వేషాలు చిమ్ముకోవడం, వ్యక్తిగత దూషణలూ- వీటన్నిటికీ ప్రాంతీయ, జాతీయ, అంతర్జాతీయ తేడాలు పెద్దగా ఉండవనే అనుకుంటున్నాను. అన్నిరంగాలకూ విస్తరించిన విషరాజకీయాలకు సాహిత్యం మినహాయింపేమీ కాదు. కానీ నేను చూసినంతలో, సాహిత్యం విషయంలో తెలుగునాట కులమత రాజకీయాలు మిగతా చోట్ల కంటే ఎక్కువనిపిస్తుంది. ఇది చాలదన్నట్లు ఇప్పుడు తెలుగు ఉమ్మడి రాష్ట్రాల్లో ఆంధ్రా-తెలంగాణా ప్రాంతీయ విభేదాలు కూడా తెరమీదకొచ్చాయి. కానీ సాహిత్య విమర్శకు వీటన్నిటికీ అతీతమైన విశాల దృక్పథం చాలా ముఖ్యం.

దీనికి తోడు తెలుగుతో బాటు సింహభాగం సమకాలీన సాహిత్యం తన సాంస్కృతిక మూలాల్ని వదిలేసి ప్రయాణం చేస్తోందనిపిస్తోంది. ఈ దుస్థితి తెలుగులో మరింత ఎక్కువ. ఎప్పుడైతే అస్తిత్వవాదాల పేరుతో మన చరిత్రనీ, మూలాల్నీ వదిలేసుకున్నామో, అప్పుడే ప్రపంచానికి చెప్పడానికి మన దగ్గర కొత్తకథలేమీ లేనట్లే. ఏ కథైనా పరిణామక్రమంలో సంప్రదాయాన్ని సవాలు చేస్తూ పాత-కొత్తల నడుమ జరిగే సంఘర్షణల నుండి పుట్టాల్సిందే. కానీ ఆ ఘర్షణకు చోటివ్వకుండా, చరిత్రను తిరస్కరిస్తే ఇక కొత్త కథలెక్కడినుంచి పుడతాయి? సాహితీసృష్టికి అత్యంత కీలకమైన "ద్వంద్వానికి" ఆస్కారమెక్కడ? అందుకే ఈరోజుల్లో పుట్టగొడుగుల్లా పుట్టుకొస్తున్న సాంస్కృతికసమృద్ధిలేని డొల్ల సాహిత్యానికి విమర్శ చెయ్యడానికి విమర్శకులకు ఏ ప్రత్యేకార్హతలూ అవసరం లేదు. కాస్త భాష, మరికాస్త వ్యాకరణం వస్తే సరిపోతుంది!

దీనికి ఒక్కటే పరిష్కారం- విమర్శకులకు 'కరెంట్ ట్రెండ్స్' తెలిసుండాలంటే తన-పర భేదం లేకుండా కొత్త ఆలోచనలను స్వాగతిస్తూ విభిన్నమైన రచనల్ని విస్తృతంగా అధ్యయనం చెయ్యాలి. రచన నాణ్యతను అంచనా వెయ్యడంలో పారదర్శకత కలిగి ఉండాలి. కానీ అభిమానాలు దురభిమానాలైన ఈ రోజుల్లో, అటువంటి విశాల దృక్పథం కొరవడిందనిపిస్తుంది. నేడు మెజారిటీ పాఠకులు, విమర్శకులు, సమీక్షకులు-- వీరందరూ తమది కాని సాహిత్యాన్ని చదవడం మానేశారు. ప్రపంచ సాహిత్యం సంగతి వదిలేస్తే , కనీసం ఇరుగుపొరుగు రాష్ట్రాలు, ఇతర భాషల సాహిత్యం కూడా చదవడంలేదు. వేరే సాహిత్యం గురించి ఏ మాత్రమూ తెలుసుకోకుండా, ఎవరికీ వారే తమ సాహిత్యమే గొప్పదని మడికట్టుక్కూర్చుంటున్నారనిపిస్తుంది. ఈ పద్దతి ఏదో ఒకటి రెండు పుస్తకాలు రాయడానికి సరిపోయినా, రచనావ్యాసంగాన్ని దీర్ఘకాలంలో కొనసాగించడానికి కచ్చితంగా సరిపోదు. దురదృష్టవశాత్తూ ఈ ట్రెండ్ ఏ ఒక్క రాష్ట్రానికో పరిమితం కాదు. మొత్తం మన దేశంలో అన్ని చోట్లా ఇదే పరిస్థితి. ముఖ్యంగా మన దేశం భిన్న సంస్కృతుల మేళవింపు కావడంతో, ఈ వ్యత్యాసం ఇతర దేశాలకంటే ఇక్కడ ఇంకా స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.

ఇది నా ప్రాంతం, నా భాష, నా ఊరు, నా దేశం, నా సంస్కృతి, నా కులం, నా మతం, నా జాతి అంటూ మనుషుల్లో కంటికి కనిపించకుండా విషవ్యాధిలా పెరిగిపోయిన సంకుచితత్వాన్ని వదిలించడానికి సాహిత్యంలో కూడా కొందరు పట్టువదలకుండా తమవంతు ప్రయత్నమేదో తాము చేస్తున్నప్పటికీ, అది సముద్రంలో నీటిబొట్టు మాత్రమే. చుట్టూ చూస్తే, ఇది ఇప్పట్లో నయమయ్యే వ్యాధిలా మాత్రం కనబడడం లేదు. అందుకే మొదళ్ళంటా కుళ్ళిపోయిన చెట్లను వదిలేసి, లేత మొలకల మీద దృష్టిపెట్టాలి. ఈ మార్పు వ్యక్తిగత స్థాయి నుండి మొదలవ్వాలి. బహుశా విద్యావ్యవస్థలో కొన్ని సంస్కరణలు జరిగితేగానీ అది సాధ్యం కాకపోవచ్చు!

4. సహృదయ విమర్శకులకి ఉండాల్సిన లక్షణాలను ఆధునికార్ధంలో నిర్వచించగలరా?

ఈ ప్రశ్నకు సమాధానం కూడా దాదాపు పై ప్రశ్నకు ఇచ్చిన సమాధానంలో నే ఉన్నట్లుంది. దానికి మరికొంత కలుపుతాను. న్యాయశాస్త్రంలో నిజానిజాల సంగతి ప్రక్కనపెడితే, సినిమాల్లో అనేక కాల్పనిక కోర్టు సీన్లలో న్యాయాన్యాల విచారణ జరిగేటప్పుడు నేరస్తుడి బంధువుల సాక్ష్యాలు చెల్లవని అంటారు. విమర్శ విషయంలో కూడా పక్షపాతం లేకుండా రచన నాణ్యతను అంచనా వెయ్యాలంటే సాధ్యమైనంత స్నేహితుల, సన్నిహితుల రచనలను విమర్శ చెయ్యకపోవడమే మంచిది. మిత్రులని మొహమాటాలకు పోయి అన్నీ స్తుతివాక్యాలే రాయడం వల్ల రచయిత మరో మెట్టు పైకెక్కడానికి అవకాశం ఇవ్వకుండా, వారిని ఒక 'కంఫర్ట్ జోన్'లోకి నెట్టేసినవారవుతారు. దానికి తోడు మనకు తెలీకుండానే, సన్నిహితులనే పక్షపాతం వల్ల రచన నాణ్యతను ఎంచడంలో పారదర్శకత లోపిస్తుంది. ఒకప్పుడు సాహితీ విమర్శ చెయ్యడానికి ప్రత్యేకించి సాహితీ విమర్శకులుండేవారు, రచన గుణదోషాలను నిర్ణయించడానికి కొన్ని ప్రత్యేకార్హతలు కావాల్సొచ్చేది. విమర్శకులు విస్తృతమైన దేశదేశాల సాహిత్యాన్ని చదివిన, ఒకింత ఔపాసన పట్టినవారై ఉండేవారు. వారికి భాషావ్యాకరణాల మీద పట్టు ఉండేది. న్యూయార్క్ మన్హట్టన్ సాహితీ ప్రపంచంలో రచయితలకు ధీటైన ప్రతిపక్షంగా విమర్శకుల కోటరీలు ఉండేవి. విమర్శకులకు, వ్యాసకర్తలకూ కూడా రచయితలకుండేంత పలుకుబడీ, ప్రాతినిధ్యం ఉండేది. సుసాన్ సొంటాగ్ "Interpretation is the revenge of the intellect upon art" అన్నట్లు, కళను విమర్శించడం హేతువాదుల పనిగా భావించేవారు. ఆ విమర్శ కూడా హేతుబద్ధంగా, సాధికారికంగా జరిగేది. ఇప్పుడు గుణదోష విచారణ లేదు. విమర్శ అసలే లేదు. కొంతమంది మిత్రుల, సన్నిహితుల స్తుతివాక్యాలు మాత్రమే ఉంటున్నాయి. దానికి 'విమర్శ' అని పేరుపెట్టుకోవడం మనల్ని మనం మభ్యపెట్టుకోవడమే. ఈరోజుల్లో 'రచన నాణ్యత' కంటే 'రచయితకున్న నెట్వర్కింగ్' అధికశాతం రచన నిలబడడానికి కారణమవుతోంది. ఈ మెజారిటీ తీర్పులకి విలువ శూన్యం.

5. సోషల్ మీడియా సాహిత్యవిమర్శ మీరు గమనించినమేరకి ఎలా ఉంది?

ప్రాధమికంగా 'సోషలైజింగ్' అంటేనే నలుగురితో కలసిమెలసి, అందర్నీ కలుపుకుపోగలగడం అయినప్పుడు, సోషల్ మీడియాలో 'విమర్శ' అనే పదం విరోధాభాసలా (oxymoron) ధ్వనిస్తోంది. సోషల్ మీడియాలో సాహిత్య విమర్శ లేదు, ఉండదు. ఇక్కడ లెక్కలన్నీ 'అల్గారిథమ్స్' నడిపిస్తే నడిచేవే తప్ప రచనల్లో నాణ్యత, సాహితీకారుల్లో టాలెంట్ ఇవన్నీ ఇక్కడ పాపులారిటీ లేదా మెజారిటీ లైకుల్ని బట్టి లెక్కగట్టడమంత అమాయకత్వం మరొకటి లేదు. 'ఇమేజ్' ప్రధానంగా నడిచే ఈ సోషల్ మీడియా సర్కస్లో మన 'ఇమేజ్' ఎంత మంచిదైతే రచనకు అంత ఆదరణ దక్కుతుంది. మన మంచితనాన్ని జనం ఎంత నమ్మితే అంత పేరు, పలుకుబడి. కానీ "మంచి మనిషి" అయినంత మాత్రాన మంచి రచయిత కావల్సిన అవసరంలేదన్న సంగతి చాలామంది గ్రహించరు. స్నేహాలమాటున మొహమాటాలకుపోయి విమర్శ, సమీక్షల పేరిట మీడియోకర్ రచనల్ని ఆకాశానికెత్తుతారు. బొత్తిగా తర్కాన్ని, హేతువునూ వదిలేసి భావోద్వేగాలమీద ఆధారపడి ప్రవర్తించే సగటు సోషల్ మీడియా యూజర్ ప్రజాస్వామ్యంలో 'ఓటరు'తో సమానం. సోషల్ మీడియాలో పాఠకులకు/ విమర్శకులకు మరచిపోకుండా పుట్టినరోజు శుభాకాంక్షలు చెప్పాలి, వారి ఇజాలను సమర్ధించాలి, బాధకలిగితే వర్చువల్ గా భుజం అందించి "ఎమోషనల్ నీడ్స్" తీర్చాలి. ఇవన్నీ చేస్తే వారి ఆమోదముద్రలు మన ఓటుబ్యాంకులో చేరతాయి. నెట్వర్క్ పెరుగుతుంది. ఈరోజుల్లో డొల్ల సాహిత్యం ఇలాగే అమ్ముడుపోతోంది.

సోషల్ మీడియా విమర్శకు(?) భాషా వ్యాకరణ నియమాలు, సాహిత్యంలో అనుభవం- ఇవేమీ అవసరంలేదు. ఇక్కడ తెలియాల్సింది నెట్వర్కింగ్, మేనేజ్మెంట్ మెళకువలు మాత్రమే. సరళంగా చెప్పాలంటే సాహిత్యం కంటే సోషల్ మీడియాలో కాలక్షేపం కబుర్లు చెప్పడమే ఎక్కువ చెల్లుబాటవుతుంది. మీరు గమనిస్తే పది పదిహేనువేలనుండి, ముప్పైనలభై వేలమంది ఫోలోవర్లు ఉన్న అకౌంట్స్ పోస్ట్ చేసే కంటెంట్, వాటికి వరదలా వచ్చే స్పందనలు చూడండి. ఇంటలెక్చువల్ పోస్టులకు ఇరవై లైకులొస్తే, ఇంట్లో సంగతులు, ఇరుగుపొరుగు విషయాలూ పూసగుచ్చినట్లు రాస్తే లేదా ప్రొఫైల్ ఫోటోలు పోస్ట్ చేస్తే రెండు వందల లైకులొస్తాయి. "గుర్రం నాడా దొరికింది కాబట్టి, గుర్రాన్ని కొందామని వెళ్ళిన" తీరుగా ఇక్కడ పాపులారిటీ, ఫాలోవర్లు- ఈ రెండూ ఎంత ఎక్కువుంటే వాళ్ళు అంత త్వరగా "ప్రఖ్యాత సాహితీ విమర్శకులై" కూర్చుంటున్నారు. అటు సమీక్ష, ఇటు విమర్శ- ఈ రెండూ కానీ వాళ్ళ సోషల్ మీడియా పోస్టులకు వందలు, వేలకొద్దీ వచ్చే ఆమోదముద్రల్ని చూసి, చదవక ముందే అదేదో గొప్ప రచనని మరికొంతమంది గుడ్డిగా ప్రచారాలు చేస్తారు. తమ రచనలు నలుగురికి చేరాలంటే 'నెట్వర్క్' అవసరమని గ్రహించిన సింహభాగం సాహితీ ప్రపంచపు జీవులు కూడా మరోదారిలేక "ఆర్టిస్టిక్ ఇంటెగ్రిటీ"కి తిలోదకాలిచ్చేసి పొగడ్తలతోనూ, షేక్ హ్యాండ్లతోనూ, అనువైన కోటరీలలో కుదురుకుని, స్నేహాల మాటున సాహితీ ప్రయాణానికి సిద్ధపడుతున్నారు. "విమర్శ"కు కచ్చితమైన నిర్వచనం చెప్పలేనేమో గానీ, 17 ఏళ్ళ బ్లాగింగ్ అనుభవంతో ఇది ఒక రచన విలువను కొలవడానికి సరైన పద్ధతి కాదని మాత్రం ఘంటాపధంగా చెప్పగలను. సోషల్ మీడియాలో జరిగేది పుస్తకాల అమ్మకాలు, కొనుగోళ్ళు, పక్కా మార్కెటింగ్ మాత్రమే, 'సాహితీ విమర్శ' కాదు. ఇది గ్రహించకపోతే మంచి సాహిత్యం చదువుదామనుకునే ఆసక్తి, పఠనాభిరుచి కలిగిన పాఠకులం మనకు తెలీకుండానే "క్యాపిటలిస్ట్ కమోడిటీలు"గా మారిపోయి ఫ్రీగా అడ్వర్టైజింగ్ మోడల్స్ గా మిగిలిపోతాం. నిజానికి సోషల్ మీడియాని భూతద్దంలో చూపించి, బూచిని చేసే ఉద్దేశ్యం నాకు లేదు. పుస్తకాలపై ప్రేమ, అక్షరాలంటే గౌరవం ఇప్పటికీ ఉన్న సగటు పాఠకురాలిగా సోషల్ మీడియాలో "సాహితీ విమర్శ" అనే బ్రహ్మపదార్థమంటూ ఒకటుంటే, అది ఇప్పుడు జరుగుతున్నది కాదని చెప్పడమే నా ఉద్దేశ్యం. సద్విమర్శకు ఇది అనువైన వేదిక ఎప్పటికీ కాదు.

కానీ ఈ విషయంలో నాణానికి మరో వైపుని మనం విస్మరించలేం. ఒకప్పుడు రచయితలు అరుదుగా ఉండేవారు కాబట్టి పుస్తకాలు కూడా తక్కువే ప్రచురించబడేవి. ఇప్పుడు ప్రచురణ సులభమైంది, వేలకొద్దీ పుస్తకాలు ముద్రణకు వెళ్తున్నాయి. ఈరోజుల్లో రచయితకు తన పుస్తకం పాఠకుణ్ణి చేరాలంటే ఎంతోకొంత సోషల్ నెట్వర్క్ ఉండడం తప్పనిసరిగా మారిపోయింది. "అమెజాన్లో పెడితే ఎవరో ఒకరు కొంటారు" అని కూడా అనుకోలేం. "ఫలానా కొత్త పుస్తకం ఉంది" అని తెలియడానికైనా రచయితకు సోషల్ మీడియాలో కొంత పాపులారిటీ అవసరమవుతోంది. ముఖ్యంగా లైమ్ లైట్ కి దూరంగా ఉండే రచయితలూ, సోషల్ మీడియాలో ఆక్టివ్ గా లేనివాళ్ళకి ఇదొక సమస్యగా మారింది. చేదుగా ఉన్నా ఇది వాస్తవం. ఆ పాపులారిటీ కోసం రచయితలు సోషల్ మీడియా ఇన్ఫ్లుయెన్సర్లు, పాఠకులు, స్నేహితులతో రెండు మంచి మాటలు రాయించుకోవాలనుకోవడాన్ని తప్పుపట్టలేం.

సహజంగానే ఎక్కడైనా మెజారిటీ తమను తాము ఐడెంటిఫై చేసుకునేది రోజూవారీ సంగతులు, సినిమాలు లాంటి అతి సాధారణ అంశాలతోనే తప్ప, తార్కిక హేతువాద అంశాలతో కాదు. అందుకే ఒకప్పుడు సోషల్ మీడియాలో చర్చల్లో కనిపించే హేతువాదం, తర్కం ఇప్పుడు కనబడడం లేదు. సాహితీ చర్చలకు సోషల్ మీడియా అనువైన వేదిక కాదని చాలామంది గ్రహిస్తున్నారు. నిజానికి సాహిత్యంలో ఇంటలెక్చువల్ చర్చలు కొన్ని ఇలీట్ వర్గాలకు మాత్రమే. [ఇక్కడ 'సాహిత్యంలో ఇలీట్' అనే మాట కులమత, సామజిక వర్గాలకు సంబంధించిన మాట కాదని గమనించాలి. ఇది సాహిత్యంలో ఎంతో కొంత కృషి చేసినవారని అర్థం] ఇంటర్నెట్ తొలినాళ్ళలో కొద్దిమంది చేతిలో మాత్రమే ఉండే సోషల్ మీడియా ఇప్పుడు మొబైల్ ఫోన్ సౌకర్యంతో ప్రతీ సగటు మనిషి చేతిలోనూ ఒక 'టూల్' గా మారిపోయింది. చదువు, వివేకం, విచక్షణ ఉన్నవారు మసలే వాతావరణానికి భిన్నంగా దూషణలతో, అభ్యంతరకరపదజాలంతో, ద్వేషపూరిత వాతావరణంగా మారిపోయింది. బ్లాగుల హవా నడుస్తున్న కాలంలో జరిగిన సాహితీ చర్చలు గానీ, తులనాత్మక విమర్శ గానీ, పరస్పర గౌరవంతో కూడిన విభేదించడం గానీ ఇప్పుడు లేవు. "అనువుగాని చోట అధికులమనరాదు" అనుకున్నాయో ఏమో, అలనాటి మేథోవర్గాలన్నీ "కొండ అద్దమందు కొంచెమై ఉండదా" అన్న తీరుగా అస్త్రసన్యాసం చేసి, వ్యూహాత్మక మౌనం పాటిస్తున్నాయి. ఇక్కడ సద్విమర్శ లేదు, ఉన్నదల్లా భజనబృందాలుగా మారిపోయి, కోటరీలు కట్టుకుని పరస్పర ముఖస్తుతులు చేసుకోవడమే. నిజానికి మారియో వర్గస్ యోసా, రోలన్ బార్త్ లాంటివాళ్ళు అభిప్రాయపడ్డట్లు సాహిత్యంలో ఇలీట్ వర్గాలు ఎప్పుడూ మైనారిటీలోనే ఉంటాయి, నిజానికి అలా ఉండడమే శ్రేయస్కరం కూడా. అంతేగానీ సోషల్ మీడియా, మేధోమథనాలు, తార్కిక, తత్వ సంబంధ విషయాలు, సాహిత్య విమర్శలవంటివాటి తులన చెయ్యడానికి సరైన, అనువైన చోటు అస్సలు కాదు. అందుకే మంచి సాహిత్యాన్ని వెతుక్కోవడానికి పాఠకుడెప్పుడూ సోషల్ మీడియా మీద ఆధారపడకూడదు. ఆ ఇరుకుగదులను దాటి బయటకు రావాలి.

తొలి ప్రచురణ : ప్రజాతంత్ర పత్రిక "శోభ"

https://www.prajatantranews.com/we-dont-have-the-right-to-rewrite-them/?fbclid=IwY2xjawVffAZleHRuA2FlbQIxMABwZG9mBWJyaWQRMUNtR0RJbkp4QkhUaFMxa3FzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEf7xqd-eBGAHobBwnLri1M9RfpbUKpCHuCcyBeNclSuVIQlbAXQK246xxNeCE_aem_im5POs7tgjz4eZugW8qNuw

https://www.prajatantranews.com/where-is-the-opportunity-for-duality/?fbclid=IwY2xjawVffGpleHRuA2FlbQIxMABwZG9mBWJyaWQRMUNtR0RJbkp4QkhUaFMxa3FzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEfNiRPaTNO0kBqRqL_J4Uurw9na5WiQ6z4MZkzzOjIUZFHzvhDF8qPKBJ-RtA_aem_mY9AIUZR8zsFBJEAND7qIQ

https://www.prajatantranews.com/social-media-literary-criticism-a-new-public-sphere-for-literature/

A Life Among Words

చిన్నప్పటి నుంచీ అక్షరాల మధ్య బతకడం అంటే ఎలా ఉంటుందో ఎప్పుడైనా ఆలోచించారా?!!

పదాలతో కలిసి పెరగడం, అక్షరాల వెనుక సంకేతాల్ని ఛేదించే ప్రయత్నం చెయ్యడం, ఒక పదానికి ఉన్న ఒక్క అర్థంతోనే ఆగిపోకుండా, కాంటెక్స్ట్ కి తగ్గట్టు దాని పర్యాయపదాలు వెతుక్కుంటూ టెక్స్ట్ లోతుల్లోకి వెళ్ళడం...ఒక వాక్యం మనల్ని అంతగా ఎందుకు కదిలిస్తుందో, ఒక మెటఫోర్ ఏళ్ళు గడిచిపోతున్నా మనల్ని ఎందుకు వెంటాడుతుందో, ఒకప్పుడు చదివిన వాక్యమే జీవితంలో మరో దశకి వచ్చాక, సరికొత్త అర్థంతో ఎందుకు కనిపిస్తుందో... ఇవన్నీ మనిషి మీద ఎటువంటి ప్రభావం చూపిస్తాయో ఊహించగలరా!!

నాకు ఊహ తెలిసినప్పటినుంచీ, అంటే సుమారు నేను ఐదో, ఆరో ఏట నుంచీ పుస్తకాలు చదువుతున్నాను. సాహిత్యం, విమర్శ లాంటి పెద్దపెద్ద పదాలకు అర్థం తెలీకముందే, "సెమియాటిక్స్, డీకన్స్ట్రక్షన్ ప్రిన్సిపుల్స్, ఫిలసాఫికల్  డిస్కోర్స్, Instability of Meaning"-- లాంటి విషయాలు బొత్తిగా పరిచయం కాకముందే  అక్షరాల కెలెడోస్కోప్ ద్వారా ఓ చిన్నపిల్ల ప్రపంచాన్ని చూడటం మొదలుపెట్టింది. ఒకప్పుడు పుస్తకాలు నాకు ఏకాంతంలో తోడొచ్చే నేస్తాలు మాత్రమే. కానీ క్రమేపీ అవే అక్షరాలు నా చుట్టూ ఉన్న ప్రపంచాన్ని అర్థంచేసుకోవడానికి, మెల్లిగా నాకు నేనే అర్థంకావడానికీ, మాటల్లో పెట్టలేని అనుభవాలకు ఒక స్పష్టమైన రూపం ఇవ్వడానికీ దారులు వేశాయి.

వయసు పెరిగేకొద్దీ, ఆ పఠనం మరికాస్త లోతుల్ని వెతుక్కుంటూ వెళ్ళింది. గాయత్రి చక్రవర్తి స్పివాక్, డెరిడ్డా, ఫూకో, రోలన్ బార్త్‌, సుసాన్ సొంటాగ్, బోర్హెస్ , వాల్టర్ బెంజమిన్, పిరాండెల్లో లాంటి వాళ్ళంతా నా మానసిక ప్రపంచంలోకి ప్రవేశించారు. వారి ఆలోచనలను చదివాను, లోతుగా అధ్యయనం చేశాను, వాటిపై వ్యాసాలు రాశాను. వారి వాదనలతో ఏకీభవించిన సందర్భాలే కాదు, తలపడిన సందర్భాలూ ఉన్నాయి. వీటన్నిటి వెనుకా ఉన్న లక్ష్యం ఒక్కటే... "Search for Meaning". అసలీ "అర్థం" ఎలా పుడుతుంది? మనం సత్యమని నమ్మేవాటిని మనకు తెలియకుండానే కొన్ని భావజాలాలూ, వ్యవస్థలూ ఎలా ప్రభావితం చేస్తాయి? మనం ప్రపంచాన్ని మన దృష్టితో మాత్రమే చూస్తున్నామనుకుంటాం. కానీ మన చూపును సైతం భాష, సంస్కృతి, జ్ఞాపకం, చుట్టూ ఉన్న ప్రపంచం నిరంతరం మౌల్డ్ చేస్తూ, కన్స్ట్రక్ట్ చేస్తూ, రిఫైన్ చేస్తూ  ఉంటే?!! చూసే కళ్ళు మనవేనా? అసలు చూసే మనిషి మనమేనా? ఇలాంటి ప్రశ్నలు మొదలయ్యాయి.

ఒక దశలో నేను పుస్తకాలు చదివే వ్యక్తి నుంచి మొత్తం ప్రపంచాన్నే ఒక పుస్తకంలా కుదించుకుని చదివే వ్యక్తిగా ఎప్పుడు మారిపోయానో కూడా తెలీదు.

ఒక సంభాషణ నాకు పూర్తి పాఠంలా లేదా టెక్స్ట్ లా వినిపిస్తుంది. ఒక నిశ్శబ్దం వెనుక ఏదో అర్థం ఉన్నట్టనిపిస్తుంది. ఒక చూపు, మొహంలో ఒక చిన్న ఎక్స్ప్రెషన్, ఒక వ్యక్తి ఎంచుకునే పదం, చెప్పకుండా దాటవేసే విషయం--వీటన్నింటిలోనూ చదవతగ్గ విషయం ఏదో ఒకటి కనిపిస్తుంది. అన్నిటికంటే మనుషులు చెప్పే కథలే కాదు, తమ గురించి తాము చెప్పకుండా వదిలేసే కథలు మాలాంటి వాళ్ళకి మరింత ఆసక్తిగా అనిపిస్తాయి.

ఈ చదవడమనే వ్యసనం మెల్లిగా సంభాషణల్లో జొరబడుతుంది. ఒకరు మనతో ఏదో విషయం మాట్లాడుతుంటారు, మెదడు దాన్ని ఉన్నదున్నట్టుగా వినడానికి అంగీకరించదు. అలవాటుగా మెరుపు వేగంతో డీకోడ్ చెయ్యడం మొదలుపెడుతుంది. పెర్ముటేషన్స్ అండ్ కాంబినేషన్స్ పద్ధతిలో, న్యూరోలాజికల్ పాత్ వేస్ లో వెన్ డయాగ్రామ్స్ గీయడం మొదలుపెడుతుంది. ఎదుటి వ్యక్తికి అసలు మనం వింటున్నామా లేదా అని అనుమానం వస్తుంది. ప్రశ్నిస్తే, సమాధానం పేలవంగా రెండు మూడు మాటల్లో బయటపడుతుంది. వాళ్ళు చెప్పిన విషయాన్ని ఎన్ని మల్టిట్యూడ్స్ లో విన్నామో, వారికి చెప్పడం అసంభవమనిపిస్తుంది. భావవ్యక్తీకరణ అలా దారుణమైన ఫెయిల్యూర్ తో ముగుస్తుంది. ఇంకా వర్స్ ఏమిటంటే, కొన్నిసార్లు తేలికపాటి జోక్ తో, సంభాషణను డైల్యూట్ చేసేసి అక్కడ్నుంచి వాక్ ఔట్ చెయ్యడం తేలికనిపిస్తుంది.

బహుశా సాహిత్యంతో జీవితాంతం సావాసం చేస్తే మనకు అలవడేది ఇంతే కావొచ్చు-- కంటికి కనిపించిన దానితో తృప్తిపడకుండా, దానికావల ప్రపంచాల్లో ఉన్నదేమిటో తెలుసుకోవాలనే తపన, సరళమైన ప్రతీదాన్నీ కాంప్లెక్సిటీగా మార్చేస్తుంది. అన్నిటినీ మైక్రోస్కోపిక్ లెన్స్ తో చూడడం, అందరూ అంగీకరించే సత్యాలను సైతం ప్రశ్నించడం, ఒక విషయానికి ఒకటికి మించిన అర్థాలు ఉండొచ్చని, కాంటెక్స్ట్ కోసం వెతుక్కోవడం....ఇదీ ఒక వరమే గానీ, కొన్నిసార్లు విపరీతమైన అలసట కూడా!

ఎందుకంటే, ప్రతిదాన్నీ విశ్లేషించే మనసుకు విశ్రాంతి అరుదు. ఒక మాటను విన్నప్పుడు దాని అర్థంతో పాటు, ఆ మాట వెనుక ఉన్న ఉద్దేశం కూడా గుర్తుకొస్తుంది. ఒక సంఘటనను చూసినప్పుడు అది కనిపిస్తున్నట్టుగానే కాక, మనం దానికి ఏదైనా అర్థాన్ని ఆపాదిస్తున్నామా అనే ప్రశ్న తలెత్తుతుంది. క్లుప్తంగా చెప్పాలంటే , కొన్నిసార్లు జీవించడం కంటే, జీవితాన్ని అర్థం చేసుకోవడంలోనే ఎక్కువ సమయం గడిచిపోతుంది. Or, we can say, Deciphering signs!??

నాకు సుసాన్ సొంటాగ్‌ చాలా సన్నిహితంగా అనిపించడానికి కారణం బహుశా ఇదే కావచ్చు. తన బయోగ్రఫీలో ఆమె మనస్తత్వం గురించి రాసుకొస్తారు. ఆవిడ జీవితమంతా, ప్రపంచాన్ని ఉన్నదున్నట్టుగా చూడడాన్ని నిరాకరిస్తూనే బ్రతికేసింది. కళను, సాహిత్యాన్ని, ఫోటోగ్రఫీనీ, ఆలోచనలను కేవలం ఆస్వాదించి వదిలేయకుండా, వాటి గురించి మరింత లోతుగా అధ్యయనం చెయ్యాలనే ఆవిడ ఆరాటంలో నా స్వభావానికి దగ్గరగా అనిపించే విషయం ఏదో ఉందనిపిస్తుంది. 

ప్రస్తుతం నేను మార్సెల్ ప్రూస్ట్‌ ను చదువుతున్నాను కదా! ఏళ్ళ తరబడి  అనేకమంది తత్వవేత్తల్నీ, రచయితల్నీ చదివిన తరువాత, ఇప్పుడిలా చివరకు ప్రూస్ట్ దగ్గరకు రావడంలో ఒక ప్రత్యేకత ఉంది. ఆయన తొందరపడనివ్వరు. ఒక అనుభవాన్ని వెనువెంటనే అర్థం చేసుకున్నానని అనుకోనివ్వరు. పరిగెడుతున్న మెదడుని పట్టుకుని ఆపేసి, తన పొడవాటి వాక్యనిర్మాణాలతో ధ్యానంలో కుర్చోపెడతారు. "Don't runaway from yourself my dear... Sit with your feelings first" అంటారు. జ్ఞాపకం, కోరిక, అసూయ, ప్రేమ, కళ, మనుషుల గురించి మనం మన మనసుల్లో నిర్మించుకునే ఇమేజెస్-- వీటన్నింటినీ మరోసారి నిదానంగా పరిశీలన చెయ్యమంటారు.

ఒక కాఫీ సిప్ చెయ్యడంలాంటి చిన్న అనుభవంలోనే విశాల విశ్వమంతా దాగి ఉంది చూడమంటారు. ఒక ముఖమో, చిత్రపటమో, ఒక రుచో, అనుకోకుండా మనసులో మెదిలిన ఒక జ్ఞాపకమో-- ఇవి పైకి ఎంత స్వల్పమైనవిగా కనిపించినా, వాటి లోపల ఒక పూర్తి స్థాయి జీవితానుభవం కనిపిస్తుంది. అదే బార్త్ అయితే ఇక్కడ చదవడానికి ఎన్ని సంకేతాలను కనుక్కునేవారో!! డెరిడ్డా  ఒక అర్థం దగ్గరే ఆగిపోవద్దని గుర్తుచేసేవారేమో!! కానీ ప్రూస్ట్ మాత్రం తొందరపడరు, తనదైన తీరుబడి పేస్ లో నెమ్మదిగా, మరోసారి చూడు, మరికొంతసేపు ఆగి చూడు అని చెబుతున్నట్టుంటారు.

నాకు అలా ఆగడం అలవాటైంది. మళ్ళీ చూడడం, మళ్ళీ వినడం అలవడింది. ఇది నా స్వభావానికి పూర్తి విరుద్ధం.

నిజానికి నాకు సాహిత్యమంటే ఇష్టం కాబట్టి పుస్తకాలు చదువుతున్నానా, లేక పుస్తకాలు చదువుతూ పెరిగినందువల్లనే నేను జీవితాన్ని ఈ విధంగా చూడడం అలవాటైందా అన్నది ఇప్పటికీ నాకు స్పష్టంగా తెలీదు. బహుశా ఆ రెండింటి మధ్య గీత ఎప్పుడో చెరిగిపోయి ఉంటుంది. ఊహ తెలిసినప్పటినుంచీ మన జీవితంలో భాగమైన విషయం, ఒక దశలో అలవాటుగా మిగలదు. అది మన ప్రాపంచిక అనుభవాన్ని తీవ్రంగా ప్రభావితం చేస్తుంది. మనం ప్రపంచాన్ని చూసే చూపులోనూ, మనుషులతో మెలిగే తీరులోనూ, మనకు మనం చెప్పుకునే కథల్లోనూ కలిసిపోతుంది. అలాంటప్పుడు టెక్స్ట్ ఎక్కడ ముగుస్తుందో, నా వ్యక్తిత్వం ఎక్కడ మొదలవుతుందో చెప్పడం కష్టం.

పుస్తకాల ద్వారా నేను ఎన్నో జీవితాలను జీవించాను. కానీ ఈ చదవడం ఎప్పటికీ పూర్తిచేయలేనిపిస్తుంది. చదవాల్సిన పుస్తకాలు infinite గా ఉండటం ఒక్కటే కారణం కాదు. ప్రపంచం కూడా ప్రతిరోజూ కొత్త అర్థాలతో కనిపిస్తుంది,  నిన్న అర్థమైన విషయం ఈరోజు మరోలా కనిపిస్తుంది, ఒకప్పుడు పట్టించుకోని వాక్యం ఇప్పుడు మళ్ళీ వెంటాడుతుంది, ఒకప్పుడు ప్రక్కన పెట్టిన పుస్తకం, జీవితంలో మరో మలుపు దగ్గర నన్ను తిరిగి పిలుస్తుంది. ఇదొక వ్యసనం. కొందరు మొదట ప్రపంచాన్ని చూడటం నేర్చుకుని, దాన్ని వర్ణించడానికి పుస్తకాల దగ్గరకు వస్తారు. నేను మాత్రం మొదట పుస్తకాల దగ్గరకు వచ్చాను. అప్పటి నుంచీ ప్రపంచాన్ని చూడటం నేర్చుకుంటూనే ఉన్నాను. 📚📖

Photo : In Wayanad, 2017.

The Proustian Reader - 4 : The three types of friends and Illusion of Intimacy

సాధారణంగా రచయితలు విమర్శకు దిగినప్పుడు ఏదో ఒక పక్షం వైపు పూర్తిగా మొగ్గు చూపడం చూస్తుంటాం. కానీ ప్రూస్ట్ ఇందుకు పూర్తిగా భిన్నం. ఫ్రెంచ్ అరిస్టోక్రసీకి చెందిన వ్యక్తి అయినప్పటికీ, ఆయన అటు ఉన్నత వర్గాలనూ, ఇటు సామాన్యులనూ కూడా ఉపేక్షించరు. ఆయన సూక్ష్మమైన విశ్లేషణకూ, పదునైన వ్యంగ్యాస్త్రాలకూ ఎవరూ అతీతులు కారు. బాల్బెక్ అధ్యాయం ఇందుకు ఒక చక్కని ఉదాహరణ. వర్గభేదాలకు అతీతంగా మనిషిని అతని సామాజిక హోదాతో కాకుండా, అతని ప్రాథమిక మానవ స్వభావం ఆధారంగా అంచనావెయ్యడమే ప్రూస్ట్ ప్రత్యేకత.

ప్రూస్ట్ నవల రెండో భాగం "Within the Budding Grove" చదువుతుంటే, ఉన్నట్లుండి కాళిదాసు గురించీ, కోడాక్ కెమెరా గురించీ ప్రస్తావనలొచ్చాయి. :) మార్సెల్ ప్రూస్ట్ "In Search of Lost Time" రెండో భాగమైన "Within a Budding Grove"లో ఫ్రెంచ్ అరిస్టోక్రసీలో హిపోక్రసీని తనదైన శైలిలో తూర్పారబడతారు. ఇందులో ప్రూస్ట్ రాసిన విషయాలు ఏ సమాజానికి అన్వయించుకున్నా సరిగ్గా సరిపోతాయి. ఫ్రెంచ్ ఉన్నత వర్గానికి చెందిన వ్యక్తిగా అందులో మనుషుల గురించీ, వారి సామజిక స్థితిగతుల గురించీ ఒక ప్రేక్షకపాత్రలో నిలబడి చూసిన అనుభవాలు ఈ నవలలో అనేక చోట్ల  కనిపిస్తాయి. బాల్బెక్‌ కి సంబంధించిన కొన్ని సంఘటనలు చదువుతుంటే ప్రూస్ట్‌ అసలు మనుషులను ఎంత దగ్గరగా, ఎంత ఆసక్తిగా గమనించేవారో అర్థమవుతుంది. నిజానికి ఏ రచయితకైనా ఉండాల్సిన ప్రాధమిక లక్షణం ఇదేనేమో కదా!

Image Courtesy Google

మనలో చాలామందికి గొప్ప వ్యక్తుల సాంగత్యాన్ని ఆస్వాదించే అవకాశం దక్కదు. వారితో intellectual bonding ఏర్పరచుకునే అవకాశం కూడా ఉండదు. అయినాసరే, మనకంటే ప్రతిభావంతులు ఎవరూ లేరన్న నమ్మకాన్ని మాత్రం మనం వదులుకోలేం, ఆత్మాభిమానం మన కళ్ళను కప్పేస్తుంది. మన సామాజిక స్థాయి ఏదైనా, అదే గొప్పదనిపిస్తుంది. మనకంటే దిగువన ఉన్నవారిని తక్కువ అదృష్టవంతులుగా, తక్కువ సౌకర్యాలు కలిగినవారిగా చూస్తాం. అదే సమయంలో మనకంటే ఉన్నత స్థానాల్లో ఉన్నవారిని సైతం మనకంటే తక్కువవారిగా భావిస్తాం, వారిని ఏకవచనంతో సంబోధిస్తాం, వారిని చులకన చేస్తాం, వారిపై తీర్పులు ఇచ్చేస్తాం, వారిని నిజంగా అర్థంచేసుకునే ప్రయత్నం చెయ్యకుండానే తృణీకరిస్తాం. ఇలా మనకంటే ఉన్నతంగా ఉన్నవారిని సైతం మన స్థాయికి దిగజార్చి, మనతో సమానులుగా మార్చుకోవాలని చూస్తాం. ఎందుకంటే, ఎదుటివారి గొప్పతనాన్ని అంగీకరించడం కంటే, వారి గొప్పతనాన్ని మన దృష్టిలో తగ్గించుకోవడమే మన అహానికి సులభమైన మార్గం.

ఈ భాగంలో మార్సెల్ తన అమ్మమ్మతో కలిసి ఒక సముద్రతీరంలో ఉన్న రిసార్ట్ కి, అంటే బాల్బెక్ కి వెళ్తాడు. ఇక అక్కడ అనేకమంది ఫ్రెంచ్ అరిస్టోక్రసీకి చెందిన వ్యక్తులు తారసపడతారు. ఎవరో మనకు స్నేహితులుగా దగ్గరవుతారు, వాళ్ళతో మాట్లాడతాం, సమయం గడుపుతాం, వాళ్ళను ఇష్టపడతాం. కానీ ప్రూస్ట్‌ ఆ స్నేహాన్ని కూడా కాస్త దూరంగా నిలబడి చూడమంటారు. "మనకు ఇష్టమైన మనుషుల్ని వాళ్ళలాగే  చూస్తున్నామా? లేక వాళ్ళలో లేని విషయాలను వారికి ఆపాదిస్తూ, మనం తయారుచేసుకున్న ఇమేజ్ ని వాళ్ళ మీద ప్రొజెక్ట్ చేస్తూ చూస్తున్నామా?" అని ఆయన మళ్ళీ మళ్ళీ అదే ప్రశ్న అడుగుతున్నట్లు అనిపిస్తుంది. బాల్బెక్‌ లో జరిగే కొన్ని సంఘటనలు ఈ విషయాన్ని ధృవీకరిస్తున్నట్లుంటాయి. సెయింట్ లూ తన ఉన్నత వర్గంపట్ల తిరస్కారభావం కలిగి ఉండడం, నిస్సిమ్ బెర్నార్డ్ తనకు లేని గొప్ప పరిచయాలను కల్పించుకోవడం, బ్లోక్‌ లాంటి వాళ్ళ విచిత్రమైన స్నేహాలు-- ఇవన్నీ చూస్తే మనుషుల మధ్య ఉండే స్నేహం, సాన్నిహిత్యం పైకి కనిపించినంత సరళమైన విషయం కాదని అనిపిస్తుంది.

"He was one of those people who when they die, because for years they have shared a table in a restaurant on the boulevard with its news-editor, are described as “well known Paris figures” in the social column of the Radical."

ఇది చదివి ఎంతసేపు నవ్వుకున్నానో తెలీదు. ఎంత క్రూరమైన సెన్స్ ఆఫ్ హ్యూమర్ అది!!

సమాజంలో ఉన్నత వర్గాలకు చెందిన ప్రతిభావంతుల్ని, విలక్షణమైన వ్యక్తిత్వాలు కలిగినవారిని మాకు తెలుసని చెప్పుకోవచ్చు, వారిని తమ ఇళ్ళకు విందులకు కూడా ఆహ్వానించవచ్చు, కానీ అంతమాత్రాన వారి గురించి మనకన్నీ తెలుసనుకోవడం అపోహే! రచయిత బెర్గోట్ గురించి బ్లోక్ మాట్లాడే తీరును బట్టి, అతను బెర్గోట్‌కు సన్నిహితుడేమో అనిపిస్తుంది, కానీ సహజంగానే బ్లోక్ కి అతడితో పెద్దగా పరిచయం ఉండదు. ఏ నాటకానికి వెళ్ళినప్పుడో, ఏ సభలోనో, మరో పబ్లిక్ గాదెరింగ్ లోనో అతణ్ణి దూరం నుంచి చూసుండొచ్చు, లేదా ఓ రెండు నిముషాలు మాట్లాడి ఉండొచ్చు. అంతే! 

But with him as with all famous people, M. Bloch knew them only ‘without actually knowing them,’ from having seen them at a distance in the theatre or in the street.

సమాజంలో అంతగా గుర్తింపు లేని వర్గాల్లోని మనుషులు ప్రముఖులతో  "నిజంగా పరిచయం లేకుండానే పరిచయం ఉన్నట్లుగా" మాత్రమే తెలిసినవారు, వాళ్ళని ఒక పెడెస్టెల్ మీద పెట్టి చూస్తుంటారు. వ్యక్తిగతంగా ఏమీ తెలీకపోయినా, వాళ్ళు తమకంటే చాలా తెలివైనవారనీ, వివేకవంతులనీ భ్రమపడుతూ ఉంటారు. వాళ్ళు తమ ఇంటికి భోజనానికి వస్తే, కుచేలుడి  ఇంటికి కృష్ణుడు వచ్చినంత ఆనందపడుతూ ఉంటారు. :) 

But when one has lived to some extent in society, the silliness of its inhabitants makes one too anxious to live, suppose too high a standard of intelligence in the obscure circles in which people know only ‘without actually knowing.’

రాబర్ట్ సెయింట్ లూ ఒక మార్క్విజ్, అంటే అతను పుట్టుకతోనే ఫ్రెంచ్‌ అరిస్టోక్రసీకి చెందినవాడు. కానీ అతనికి తన సామజిక వర్గంలోని ఆర్భాటాలు, సూపర్ఫిషియల్ సంభాషణలు, నటన అంటే పరమ అసహ్యం. నిచా, ప్రూధోన్ లాంటి తత్వవేత్తల్ని చదివి, ప్రజాస్వామ్య భావాలు కలిగిన సెయింట్ లూ సామజిక సమానత్వాన్ని ఆశిస్తుంటాడు. ఇక్కడే ప్రూస్ట్‌ మనల్ని మన మోరల్ హైగ్రౌండ్ నుంచి అమాంతం లాగి క్రింద పడేస్తారు. సెయింట్ లూ తన ఉన్నత స్థాయిని తిరస్కరించగలగడానికి కారణం కూడా ఒకవిధంగా అతని కులీనతే అంటారు. ధనవంతుడిగా పుట్టడం వల్ల అతడికి తన హోదాను, ఉనికిని ఎవరికీ నిరూపించుకోవాల్సిన అవసరం లేదు, ఎవరో తనను గొప్పవాడిగా గుర్తించాలనే ఆత్రుత లేదు. అందుకే అతను అంత నిర్లిప్తంగా ఉండగలుగుతున్నాడు అంటారు. ఇది చదువుతుంటే నాకు "పారసైట్" సినిమాలో ఒక డైలాగ్ గుర్తొచ్చింది. "అంత డబ్బున్నా వాళ్ళు మనతో ఎంత నైస్ గా ఉన్నారో!" అని ఒకరంటే, "అంత డబ్బుంది కాబట్టే వాళ్ళు అందరితోనూ నైస్ గా ఉంటారు" అని మరొకరు అంటారు. [A: They are rich but still nice. B: They are nice because they are rich] అంటే సెయింట్ లూ కి తన వర్గం నీడలోంచి బయటపడే స్వేచ్ఛ/ లగ్జరీ కూడా అదే వర్గం వల్ల వచ్చిందన్నది  ప్రూస్ట్‌ చూపించే ఒక ఆసక్తికరమైన వైరుధ్యం.

ఇక ఒక పార్టీలో నిస్సిమ్ బెర్నార్డ్‌ ప్రగల్భాలు బాల్బెక్‌ భాగంలోని సరదా సంఘటనల్లో ఒకటి. ఓ ప్రక్క సెయింట్ లూ తన ఉన్నత వర్గపు హోదా నుంచి బయటపడాలని చూస్తే, మరో ప్రక్క నిస్సిమ్ బెర్నార్డ్ మాత్రం తనకు లేని హోదాను సంపాదించుకోవాలని తెగ ఉబలాటపడుతూ ఉంటాడు. మోన్సియర్ బ్లోక్ ఇంట్లో జరిగే ఒక విందులో నిస్సిమ్ బెర్నార్డ్ తనకు సెయింట్ లూ తండ్రి మార్క్విస్ ద మార్సాంటెస్‌ తో చాలా సన్నిహితమైన పరిచయం ఉండేదని చెబుతాడు. ఉన్నవీలేనివీ కల్పించి అదేదో గొప్ప స్నేహం అన్నట్టుగా మాట్లాడుతుంటాడు. అంతటితో ఆగకుండా మరో విందులో ప్రసిద్ధ ఫ్రెంచ్‌ నాటక రచయితలు కూడా ఉన్నారని  గొప్పలు చెప్పుకుంటాడు. అతను చెప్పేది నిజం కాదని అక్కడున్న వాళ్ళందరికీ తెలిసినా, తెలీనట్లు ఊరుకుంటారు. కానీ అతని ప్రగల్భాలు శృతిమించడంతో, వాటికి మరికాస్త అదనంగా జోడించి అతని మీదే వ్యంగ్యంగా జోకులేస్తారు. నిస్సిమ్ అతిశయోక్తులు విని ముందుగా మోన్సియర్ బ్లోక్, "మోలియర్, రాసిన్, కార్నెయిల్ కూడా ఉన్నారు కదా!" అంటే, యంగ్ బ్లోక్ మరో అడుగు ముందుకేసి "ప్లాటస్, మెనాండర్, కాళిదాసు కూడా ఉన్నారు!" అని నవ్వుతూ చురకలేస్తాడు. బెర్నార్డ్‌ కి తన మొహం ఎక్కడ పెట్టుకోవాలో అర్థంకాదు. "కాళిదాసు" పేరు రావడంతో నే అతను చెప్పిన గొప్పలు ఎంత కల్పితమో అందరికీ అర్థమవుతుంది. చివరికి బెర్నార్డ్ సిగ్గుపడి మిగతా సమయమంతా మాటలుడిగి మౌనంగా ఉండిపోతాడు.

మనకు లేని గొప్పదనాన్ని సంపాదించుకోవడానికి, మనకు లేని పరిచయాలను కూడా కల్పించుకుంటాం, కొత్త కథలల్లుతాం. "నాకు ఫలానా ఆయన తెలుసు" ,"మేము చాలా సన్నిహితంగా మెలగేవాళ్ళం", "మేము ఎన్నోసార్లు వాళ్ళింటికి వెళ్ళాం, వాళ్ళు మా ఇంటికి వచ్చారు, ఎన్నోసార్లు కలిసి భోజనం చేశాం" -- ఇలా లెక్కలేనన్ని గొప్పలు చెప్పుకుంటూ మనుషులు తమ సామజిక స్థాయిని, మరొకరి కీర్తినీ తమదిగా చేసుకోవాలని ప్రయత్నిస్తారు. ఎవరికీ తెలియని గతాన్ని కూడా తమకు అనుకూలంగా మార్చేసుకుంటారు. ఈ సోషల్ మీడియా యుగంలో ఇలాంటివి మరీ కనిపిస్తాయి. సైన్స్, క్రీడలు, సంగీతం, సాహిత్యం, సినిమా -- ఇలా అనేక రంగాల్లో ఏ రకమైన కృషీ చెయ్యకపోయినా, ఆయా రంగాల్లో సెలెబ్రిటీస్ తో కలిసి తిరుగుతూ, వారిని అంటిపెట్టుకుని ఉంటూ, ఆ రిఫ్లెక్టెడ్ గ్లోరీ కోసం ప్రాకులాడేవాళ్ళు ఈ కాలంలో కోకొల్లలు. రోలన్ బార్త్ "మైథాలజీస్"లో ఈ టెండెన్సీ గురించి సుదీర్ఘంగా రాసుకొస్తారు. రచయితలను చదవకుండానే వాళ్ళతోనో, వాళ్ళ పుస్తకాలతోనో కలిసి ఫోటోలు దిగడం, తర్వాత సాహితీవేత్తలుగా పేరుకోసం ప్రాకులాడడం-- ఇవన్నీ మిత్ (myth) లోకే వస్తాయంటారు బార్త్.

కొన్నిసార్లు, మనిషికి తనకున్న పరిమితమైన వ్యక్తిగత ప్రయోజనాలను ఆత్మాభిమానమో, అహంకారమో ఎన్నో రెట్లు పెంచి చూపించినప్పటికీ, ఇతరులకంటే తానే ఎక్కువ సంతోషంగా ఉన్నాననే నమ్మకాన్ని కలిగించడానికి అవి మాత్రమే సరిపోవు. అలాంటి సందర్భాల్లో ఆ లోటును పూడ్చడానికి అసూయ తోడొస్తుంది. ఈ అసూయ తరచూ ఇతరులను తృణీకరించే మాటల రూపంలో వ్యక్తమవుతూ ఉంటుంది. ఉదాహరణకు, ఎవరైనా ఒక ప్రముఖ వ్యక్తి గురించి "నాకు అతనితో పరిచయం పెంచుకోవాలనే ఆసక్తే లేదు" అని ఎవరైనా అంటున్నారంటే, దాని వెనుక ఉన్న అర్థాన్ని మనం ఇలా అనువదించుకోవాలంటారు ప్రూస్ట్ :

"అతనితో పరిచయం పెంచుకునే సామర్థ్యమూ, అవకాశమూ-- రెండూ నాకు లేవు."

అలా అంటున్న మనిషికి, తనకూ ఆ ప్రముఖ వ్యక్తికీ మధ్య ఉన్న అగాధాన్ని పూడ్చుకోడానికి ఆ పైపై మాటలు చాలు.  అంటే, ఆ ప్రముఖ వ్యక్తితో తనకు పరిచయం లేదనే వాస్తవాన్ని అంగీకరించాల్సిన అవసరం లేకుండానే, తనకు అతనితో పరిచయం అక్కర్లేదనే తన  మనసును తానే సమాధానపరుచుకుంటాడు. ఆ నమ్మకమే అతనికి సంతోషాన్నిస్తుంది. అసలు ఏ మనిషి గురించైనా పూర్తిగా ఎలా తెలుస్తుంది? వాళ్ళతో కలిసి బ్రతికితే తప్ప అర్థంకాని విషయాలు, వాళ్ళతో అతిథులుగా కొన్ని గంటలు గడిపిన వాళ్ళకి తెలిసే అవకాశం ఎలా ఉంటుంది? పరిచయస్తుల మధ్య గడిపే ఆ స్వల్పకాలంలో అందరూ వాళ్ళ "బెస్ట్ బిహేవియర్"లోనే ఉంటారు కదా! ఆ కాసేపు పరిచయానికే వారిని ఋషీ, మహర్షీ, ఇంద్రుడు, చంద్రుడు, దేవుడు అని ఎవరైనా పొగిడితే హాస్యాస్పదంగా ఉండదూ!! వాళ్ళ గురించి ఏమీ తెలీకుండా తిట్టడమో, ద్వేషించడమో కూడా ఇదేకోవలోకి వస్తుందనుకోండి!

ఈ భాగం అయిపోయాక ప్రూస్ట్ మరో ఆసక్తికరమైన చర్చకు తెరతీస్తారు. ఆయన ప్రకారం స్నేహితుల్లో మూడు రకాలుంటారట. మనుషులన్నాక ఏ లోపాలూ లేకుండా ఉండరు కదా! కానీ మనం వాళ్ళలో లోపాల్ని చూసీ చూడనట్లు వదిలేస్తాం. వాళ్ళను ప్రేమిస్తాం కాబట్టి, స్నేహాలు కోల్పోకుండా ఆ లోపాలను పట్టించుకోకుండా ఉండటం అలవర్చుకుంటాం.

మొదటి రకం: చాలా తెలివైన స్నేహితుడు. కానీ ప్రాక్టికల్ గా దేనికీ పనికిరాడు. జీవితం గురించి గొప్పగా ఆలోచిస్తాడు, అందరికంటే లోతుగా విషయాలను గమనిస్తాడు. కానీ జీవితానికి అవసరమైన బేసిక్ స్కిల్స్ ఉండవు. చిన్న చిన్న పనులు కూడా చేతకావు. ముఖ్యమైన డాక్యుమెంట్ ఏదో పోగొట్టుకుంటాడు, వెళ్ళాల్సిన చోటికి వెళ్ళడం మర్చిపోతాడు, సమయానికి రాడు, దానికి కనీసం క్షమాపణ కూడా చెప్పడు. సోషల్ స్కిల్స్ ఉండవు, పైగా తాను టైమ్ చూసుకోనని ఒక రకమైన గర్వంతో నవ్వుతాడు. అతని తెలివితేటలు మనకు నచ్చుతాయి కానీ మెదడు మబ్బుల్లో ఉండే అతని నిర్లక్ష్యం మనల్ని చాలా విసిగిస్తుంది. అయినా అతడి స్నేహం మాత్రం వదులుకోము.

రెండో రకం: చాలా మంచివాడు...కానీ మనల్ని వదలడు. మనకి స్పేస్ ఇవ్వడు. చాలా సున్నితమైనవాడు, మర్యాదస్తుడు, మృదుభాషి-- మన ముందు ఎప్పుడూ మంచి మాటలే చెబుతాడు, కానీ మన గురించి అతని మనసులో అనేక కంప్లైంట్స్ ఉంటాయి. ముఖ్యంగా అతనికి కావాల్సింది మన సాంగత్యం. ఒకవేళ మనం "నాకు కొంచెం ఏకాంతం కావాలి" అన్నా అతనికి అర్థంకాదు. మీరు అంత ఎంగేజ్మెంట్ తో అలసిపోయినా, వెళ్ళిపోవాలనుకున్నా, అతను మిమ్మల్ని వదిలిపెట్టడు. ఇక్కడ స్నేహం కాస్తా పొస్సెస్సివ్నెస్ గా మారుతుంది. "నువ్వు నా స్నేహితుడివి కాబట్టి నాతోనే ఉండాలి, ఇంకెవరితోనూ మాట్లాడకూడదు" అనే కంట్రోలింగ్, ఎంటైటిల్మెంట్ ఉంటుంది.

మూడో రకం: "నేను ముక్కుసూటి మనిషినీ, ఉన్నదున్నట్లు మాట్లాడతాను" అంటూ పదేపదే మనసు గాయపరిచేవాడు. ఇతను తనను తాను చాలా నిజాయితీగలవాణ్ణని భావిస్తాడు. మీ గురించి మంచైనా, చెడైనా అన్నీ చెబుతాడు. చెప్పాల్సిన అవసరంలేని విషయాలు కూడా పనిగట్టుకుని  చెబుతాడు. మీకు బాధ కలుగుతుందని తెలిసినా చెప్పడం మాత్రం మానడు.  మన బాధపడితే, చాలా ప్రశాంతంగా "నేనింతే!" అంటాడు. తన క్రూరత్వాన్ని కూడా నిజాయితీ పేరుతో సమర్థించుకోవడం అతని ప్రత్యేకత.

బ్లోక్‌ ను చూస్తే ఈ మూడు రకాల స్నేహితుల లక్షణాలు అతడిలో కొన్ని కనిపిస్తాయి. అతను మనసు కష్టపెట్టుకుని రాత్రంతా ఏడవగలడు. ఒకరితో ప్రేమగా మాట్లాడి, అతను లేని సమయంలో మళ్ళీ అతన్నే తిట్టనూగలడు. అలాగని అతని భావోద్వేగాలు నకిలీవనుకోవాల్సిన అవసరం లేదు, అతని బాధ స్వచ్ఛమే! అతని ప్రేమా స్వచ్ఛమే! కానీ అతని ప్రతి భావోద్వేగంలోనూ "కేంద్రం" అతనే! ఇతరుల గురించి అతడికి పట్టదు. కానీ అతను తన గురించి ఇతరులేమనుకుంటున్నారో చాలా పట్టించుకుంటాడు. సమాజంలో తనకంటూ ఒక ప్రత్యేకమైన స్థానం, గుర్తింపూ కావాలి. అందుకే ఇతరుల్లో అతనికి నచ్చని అహంకారం, స్నాబిష్నెస్ బహుశా అతనిలోనే ఉండొచ్చు అంటారు ప్రూస్ట్.

ప్రూస్ట్‌ లో ప్రత్యేకత ఏంటంటే, ఆయన మనుషులను నాన్ స్టాప్ గా ఎగతాళి చేస్తూనే ఉంటారు. కానీ ఆ క్రమంలో వాళ్ళను కామెడీ కారెక్టర్లలా కాకుండా, వాళ్ళ ప్రవర్తన వెనుక భయాన్నీ, అహంకారం వెనుక అభద్రతల్నీ కూడా చూపిస్తారు. అతిగా మాట్లాడటం వెనుక గుర్తింపు కావాలనే కోరిక ఉంటుంది. అతిగా ప్రేమించడం వెనుక ఒంటరిగా మిగిలిపోతాననే భయం ఉంటుంది. అందుకే ప్రూస్ట్‌ పాత్రలు మొదట్లో నవ్వు తెప్పించినా, వెనువెంటనే ఆలోచనలో కూడా పడేస్తాయి. ఎక్కడో ఒకచోట, ఆ మనుషుల్లో మనల్ని మనం తప్పకుండా  ఐడెంటిఫై చేసుకుంటాం. 

ఇదంతా రాసి చివరకు ప్రూస్ట్ అతి ముఖ్యమైన ప్రశ్న వద్దకు వస్తారు-- "స్నేహాలు మనల్ని మనం మెరుగుపరుచుకోడానికి ఉపయోగపడతాయా?" స్నేహాలు నిస్సందేహంగా ఆనందాన్నిస్తాయి. కానీ ఇతరుల ఆలోచనలూ, భావజాలాలూ, వ్యక్తిత్వాల ప్రభావంలో పడి మనకు తెలీకుండానే అవే స్నేహాలు మనల్ని "మన" నుంచి దూరం చేస్తాయి. ప్రూస్ట్ వాదన ఏంటంటే, మనిషి వ్యక్తిత్వం మెరుగులు దిద్దుకునేది, అతడు ఒంటరిగా ఉన్నప్పుడు మాత్రమే!  ఎవరూ మనతో మాట్లాడనప్పుడు, మన దృష్టిని వేరొకరి వైపు తిప్పాల్సిన అవసరం లేనప్పుడు, మన జ్ఞాపకాల్లో లోతుగా వెళ్ళగలిగినప్పుడు, మనలో మనకే తెలియని పార్శ్వాలను గమనిస్తున్నప్పుడు, మన అంతఃప్రపంచపు తలుపులు తెరుచుకుంటాయి. అక్కడే కళ మొదలవుతుంది. అందుకే "Within a Budding Grove" లో ప్రాముఖ్యత లేనివిగా కనిపించే చిన్న చిన్న సంఘటనలు కేవలం సరదా సంఘటనలు కావు. మనుషుల మధ్య సాన్నిహిత్యం ఎప్పుడూ పూర్తి నిజం కాదు. దానిలో మన కోరికలు, భయాలు, అహంకారం-- ఇవన్నీ అనేకం ఉంటాయి. మనకు మనమే చెప్పుకునే అబద్ధాలు, భ్రమలూ కూడా ఉంటాయి.

ఏదేమైనా మనిషి సంఘజీవి, అందుకే స్నేహం అందమైనదే. కానీ కళాకారుడు తనలోని సృజనాత్మకతను వెలికితియ్యాలంటే మాత్రం ఏదో ఒక దశలో ఆ సమాజం నుంచీ, దానితో ముడిపడ్డ సాంగత్యాలన్నిటి నుంచీ కొంచెం దూరం జరగాలి. ఇతరులతో మాట్లాడితే ప్రపంచం గురించి చాలా తెలుసుకోవచ్చు, కానీ మన గురించి మనం తెలుసుకోవడానికి మాత్రం కొంతసేపు మనతో మనమే గడపాలి. బహుశా అందుకే ప్రూస్ట్‌ దృష్టిలో స్నేహం ఒక అందమైన భ్రమ, మనల్ని వెచ్చగా ఉంచే భ్రమ, మన ఒంటరితనాన్ని కొంతసేపు మర్చిపోయేలా చేసే భ్రమ.

The Proustian Reader - 3. Proust, Paintings, and the Art of Seeing

మార్సెల్ ప్రూస్ట్‌ తన నవల "In Search of Lost Time" గురించి జాన్ కోక్టోతో "My book is a painting" అని అన్నారట! ప్రూస్ట్ వచనంలో శైలీ, స్వభావాల్ని చెప్పడానికి ఇంతకంటే సంక్షిప్తమైన మాట మరొకటి ఉంటుందనుకోను. ఆయన దృష్టిలో పెయింటింగ్‌, రైటింగ్‌ రెండూ వేర్వేరు కావు, పదాలతో ఒక పూర్తి స్థాయి ప్రపంచాన్ని చిత్రించడం. చిత్రకారుడు రంగులతో కాన్వాస్‌ పై చిత్రాలను సృష్టించినట్లే, ప్రూస్ట్ జ్ఞాపకాలు, అనుభూతులు, కాలం, మనుషులు, ప్రకృతి, ప్రేమ వంటి వాటిని తన వాక్యాలతో వర్ణించారు. బహుశా అందుకే, ప్రూస్ట్ లో చిత్రకారుడిలా రాయాలనే కోరిక పుస్తకమంతా అనేక దశల్లో కనిపిస్తుంది. ఈ నవలలో ప్రపంచ ప్రఖ్యాత చిత్రకారుల పేర్లు, వారి పెయింటింగ్స్ పదేపదే ప్రస్తావనకు వస్తాయి.

Image Courtesy Google

ప్రూస్ట్ వచనంలో మనకు కనిపించేవి కథ, కథనాలు అనేకంటే, ఒక "దృశ్యానుభవం" అనొచ్చు. ఈ నవలలో పాత్రలు ఒకే రంగుతో వేసిన చిత్రాలు కాదు, వెలుగు మారే కొద్దీ రంగులు మారే చిత్రంలా, కాలం, జ్ఞాపకాల ప్రభావంతో అవి కొత్త రూపాలను సంతరించుకుంటాయి. ప్రూస్ట్ ప్రపంచంలో వస్తువులు కూడా నిశ్చల స్థితిలో ఉండవు. ఉదాహరణకు మార్సెల్ బాల్యం గడిచిన కాంబ్రే చర్చి గోపురం ఉదయకాంతిలో ఒక విధంగా, సంధ్య వెలుగులో మరో విధంగా కనిపిస్తుంది. పారిస్ లో మార్సెల్, గిల్బెర్టెను కలవడానికి వెళ్ళే Champs-Élysées దారిలో ప్రకృతి సౌందర్యం మాత్రమే కాదు, ఆ కుర్రవాడి తొలిప్రేమ పొంగు, ఉత్సాహం, విరహం-- ఇవన్నీ కోల్పోయిన జ్ఞాపకాల తాలూకు మాధుర్యాన్ని మనకు పరిచయం చేస్తాయి. ప్రూస్ట్‌కు "జ్ఞాపకం" ఒక కళాకారుడి కుంచెతో సమానం.

అందుకే ప్రూస్ట్ వచనంలో గతాన్ని ఒక కనుమరుగైపోయిన విషయంగా చూడడం సరికాదు. సాయంత్రం టీలో ముంచుకుని తిన్న మెడెలైన్ కేకుల రుచో, గాలీ వెలుతురూ చొరబడని గదిలోని ఉక్కపోత వాసనో, మరో మనిషి స్వరమో, వర్షమో, మరేదో చిన్న అనుభూతో అకస్మాత్తుగా ఆ గతాన్ని మేల్కొలుపుతుంది, పాఠకుల మనసులో ఆ అనుభవం పునఃసృష్టించబడుతుంది. పాఠకులం గతకాలపు అనుభవాలపై కాలగతిలో పేరుకున్న పొరలను తొలగిస్తూ, ఆ ప్రపంచాన్ని మళ్ళీ చూస్తాము. ఈ మొత్తం ప్రక్రియలో రచయిత కేవలం తన జ్ఞాపకాలను పొందుపరిచే వ్యక్తిగా కాకుండా, వాటి ద్వారా మరో కొత్త వాస్తవాన్ని సృష్టించే చిత్రకారుడిగా మారతాడు. అందుకే "In Search of Lost Time" కేవలం ఒక నవల కాదు, అది సుమారు "నాలుగు వేల పేజీల విశాలమైన సాహిత్య కాన్వాస్" అంటాను.

చాలామంది రచయితల్లాగా ప్రూస్ట్ తన ఇంటలెక్చువల్ సుపీరియారిటీని చాటిచెప్పడానికి ఆ పెయింటింగ్స్ ని తన రచనలో కేవలం అలంకారప్రాయంగా వాడుకోలేదు. వాటిని తన వర్ణనలకు సందర్భోచితమైన  ప్రతీకలుగా ఉపయోగించారు. చిత్రకళ ప్రూస్ట్ వచనంలో వ్యక్తీకరణకు అత్యవసరమైన నిర్మాణాత్మకమైన అంశం. అంటే ప్రూస్ట్‌ నవలలో పెయింటింగ్ కేవలం కనిపించదు, అది నవల ముందుకు నడవడంలో కీలకమైన పాత్ర పోషిస్తూ, దాని అంతర్భాగంగా, కథలో ఫిజికల్ రియాలిటీని అణువణువునా ప్రభావితం చేస్తూ వస్తుంది. అందుకే ఈ నవలలో ప్రూస్ట్ మాటల్లోనే చెప్పాలంటే, "కళకు సంబంధించిన అనేక పొరలు" [several thicknesses of art] కనిపిస్తాయి.

వచనాన్ని పొరలుగా (లేయర్స్ గా) రాయడం ప్రూస్ట్‌ రచనా శైలిలో చాలా కీలకం. ఒక అనుభూతిని ఒక్క మాటతో చెప్పడం కాకుండా దాని మీద మరో జ్ఞాపకపు పొర, ఇంకో భావోద్వేగపు పొర, మరింకో దృశ్యం, ఇంకేదో పోలిక, కళాకృతి, అనుభవం--  ఇలా ఒకదానిపై ఒకటి వేస్తూ పోవడం. దాని వల్ల ఆయన వచనంలో ఒక రకమైన మల్టీ డైమెన్షనల్ వెలుగుతో నిండిన "luminous" స్వభావం కనిపిస్తుంది. ఈ సందర్భంలో క్లాడ్ మోనే పెయింటింగ్స్ గురించి  కూడా చెప్పుకోవాలి. క్లాడ్‌ మోనే  "ఇంప్రెషనిజం" ప్రూస్ట్‌ను చాలా లోతుగా ప్రభావితం చేసిందంటారు. మోనే చిత్రాల్లో ఒకే విషయం పదేపదే కనిపిస్తుంది. ఉదాహరణకు, మోనే ల్యాండ్ స్కేప్స్, వాటర్ లిల్లీస్ లాంటివి పదే పదే చిత్రించేవారు. కానీ మనం గమనిస్తే ప్రతి పెయింటింగ్ లోనూ వెలుగు మారుతుంది, వాతావరణం మారుతుంది, సమయం మారుతుంది, తత్ఫలితంగా మన కంటికి కనిపించే దృశ్యం కూడా మారుతుంది. విషయం అదే అయినా, మనం దాన్ని చూసే అనుభవం ప్రతిసారీ కొత్తది. మోనే లాగే ప్రూస్ట్‌ కూడా తనకున్న ఒకే జీవితాన్ని, ఒకే ప్రపంచాన్ని వివిధ వెలుగుల్లో, దశల్లో, మానసిక స్థితుల్లో వెనక్కు తిరిగి మళ్ళీ మళ్ళీ చూశారనిపిస్తుంది. అందుకే "In Search of Lost Time" ఒక కథలా కాకుండా, అనేక చిత్రాల, జ్ఞాపకాల, అనుభూతుల, కాలాల విస్తారమైన నిర్మాణంలా, ఒక ఇంప్రెషనిస్ట్‌ శ్రద్ధగా వేసిన పెయింటింగ్‌ లా అనిపిస్తుంది. 'కళ' కేవలం అలంకారప్రాయంగా మిగిలిపోకుండా, మనుషులు తమతో బాటు ఒకరినొకరు అర్థంచేసుకునే పరిభాషగా మారిపోతుంది.

స్వాన్- ఓడెట్ ల ప్రేమలో ఆకర్షణ అంతా ఓడెట్ ఎంత అందంగా ఉందన్న దానికంటే స్వాన్ ఆమెను ఎలా చూస్తున్నాడన్న విషయంలోనే ఉంటుంది. తొలిచూపులో స్వాన్ కు ఓడెట్‌ పట్ల ఎటువంటి ఆకర్షణా కలగదు. కానీ ఒకరోజు బొట్టిసెల్లీ చిత్రించిన "The Trials of Moses"లోని Zipporah అనే స్త్రీని చూసి ఆమె అచ్చం ఓడెట్‌ లాగే ఉందని అనుకుంటాడు. అంతే, ఆ క్షణం నుండీ స్వాన్ దృష్టిలో ఓడెట్ ఒక్కసారిగా మారిపోతుంది. అప్పటివరకు సాధారణంగా కనిపించిన స్త్రీ కాస్తా బొట్టిసెల్లీ చిత్రంలోని పవిత్రమైన బైబిల్ పాత్రలా కనిపిస్తుంది. ఇక్కడ స్వాన్ ప్రేమలో బొట్టిసెల్లీ ఒక చిత్రకారుడు మాత్రమే కాదు, స్వాన్ కు ఓడెట్ ను ప్రేమించడానికి ఒక ప్రత్యేకమైన ప్రేమ పరిభాషను సృష్టించి ఇచ్చిన లింగ్విస్ట్ గా మారిపోతాడు. మనకు ఒక మనిషి ఎలా కనిపిస్తాడనేదాని కంటే, మన మనసులో అతని ఇమేజ్ ఎలా తయారైందన్నదే ముఖ్యమని ప్రూస్ట్ భావన.

The Trials of Moses by Sandro Botticelli

ఈ నవలలో చాలా చోట్ల మార్సెల్, స్వాన్- వీరిద్దరూ తమ చుట్టూ ఉన్న మామూలు మనుషుల్ని పాత పెయింటింగ్స్ తో, కళాకృతులతో పోల్చడం గమనిస్తాం. మార్సెల్ కాంబ్రేలోని తన అత్త లియోనీ దగ్గర వంట మనిషి ఫ్రాంకోయిస్ ముఖాన్ని Giotto యొక్క "Charity" చిత్రంలోని స్త్రీతో పోలుస్తాడు. ఇద్దరి ముఖాల్లోనూ ఒక రకమైన మొరటుతనం, జీవశక్తి కనిపిస్తుందంటాడు. మార్సెల్ కు ఉన్న అదే అలవాటు స్వాన్ కి కూడా ఉంటుంది. అతనికి Antonio Rizzo చెక్కిన "Doge Loredan" శిల్పంలో తన కోచ్‌మన్ ముఖంతో ఒక ఆశ్చర్యకరమైన పోలిక కనిపిస్తుంది. అదే విధంగా Tintoretto వేసిన ఒక పోర్ట్రెయిట్లో స్వాన్ తన డాక్టర్ Dr. du Boulbon ముఖాన్ని చూస్తాడు. స్వాన్ లో కళాకృతుల్లో తనకు తెలిసిన మనుషుల శారీరక లక్షణాలను చూసే ఈ అలవాటే ఓడెట్ పట్ల వ్యామోహానికి కూడా కారణమవుతుంది. ప్రూస్ట్‌ కి సంబంధించి కళ అనేది కేవలం సౌందర్యాన్ని ఆస్వాదించే విషయం కాదు, మనం ప్రపంచాన్ని చూసే విధానాన్ని నేర్పే దృక్పథం.

మార్సెల్ లో కళపట్ల ఇటువంటి అభిరుచికి కారణం అతని అమ్మమ్మ. ఆవిడ మనవడికి పుట్టినరోజు కానుకగా పుస్తకాలు బహుమతిగా ఇచ్చేటప్పుడు ఏవో కొన్ని పుస్తకాలు కాకుండా కళల పట్ల మార్సెల్ అభిరుచుల్ని తీర్చిదిద్దే ఉత్తమమైన రచనల్ని ఎంపిక చేసి మరీ ఇచ్చేది. పఠనం కూడా ఒక నైతికమైన పనే అని నమ్ముతూ, మనం చదివే పుస్తకాలూ, పరిసరాలు మన ఆలోచనల్ని ప్రభావితం చేస్తాయని మార్సెల్ గదిని చారిత్రక భవనాలు, అందమైన ప్రదేశాల చిత్రాలతో అలంకరించేది. కానీ గొప్ప ప్రదేశాలూ, పురాతన కట్టడాల ఫోటోలు తీసి గోడలకు తగిలించుకోవడమంటే ఆవిడకి తీవ్రమైన అయిష్టత ఉండేది. అందుకే నేరుగా వాటి ఫోటోలను పెట్టకుండా, వాటి పెయింటింగ్స్ కొని మార్సెల్ గదిలో పెట్టేది. ఫొటోల్లో యాంత్రికత, వాణిజ్యపు వాసనలకు దూరంగా ఆ ప్రదేశాలను మార్సెల్ ఒక కళాకారుడి దృష్టిలోంచి చూడాలని తపనపడేది. ప్రూస్ట్ తర్వాత ఈ "మల్టీ లేయర్డ్ వ్యూ"ని "Thicknesses of art" అంటారు. ఉదాహరణకు, Corot చూసిన Chartres Cathedral, Hubert Robert చూసిన Fountains of Saint-Cloud, Turner చూసిన Vesuvius లాంటివి మార్సెల్ కు అలా పరిచయమయినవే. నిజానికి అమ్మమ్మకు  కావలసింది ఆ ప్రదేశం యొక్క ఫోటో కాదు, ఆ ప్రదేశాన్ని కళాకారుడి దృష్టితో చూడటం.

1.Corot: Chartres Cathedral, 2.Hubert Robert: Fountains of Saint-Cloud,
 3.Turner: Vesuvius 

ఇక్కడే ప్రూస్ట్ పాఠకులను ఆలోచనలో పడేస్తారు. మన కళ్ళకు మనుషులు నిజంగా కనిపిస్తారా? లేక మన అవసరాలు, కోరికలు, జ్ఞాపకాలు, ఊహలు-- ఇవన్నీ కలగలిసిన రంగుల్లోనే వాళ్ళను చూస్తామా? స్వాన్ కు చిత్రకారుడు బొట్టిసెల్లీ ఒక అద్దం కాదు, ఒక ప్రిజం. ఆ ప్రిజంతో అతను ఓడెట్ ను చూడటం లేదు, తన అంతఃప్రపంచపు వెలుగుని ఆమె మీదకి ప్రసరింపజేస్తున్నాడు. తద్వారా బొట్టిసెల్లీ చిత్రం అతనికి ఒక "transitional object"లా, అంటే ఒక మధ్యవర్తిత్వం చేసే వస్తువులా, ఓడెట్ కూ, స్వాన్ ఊహల్లోని 'ఐడియల్ ఇమేజీకీ' ఒక వంతెనగా మారుతుంది.

స్వాన్ ప్రేమలో ఐరనీ ఏంటంటే, అతను తాను సృష్టించుకున్న భ్రమతోనే ప్రేమలో పడతాడు. అలాగని స్వాన్ ఏదో డెల్యూషనల్ అనో, పిచ్చివాడనో అనుకోలేం! అతనిది చాలా "ఆధునికమైన ప్రేమ"...దాన్ని కళ, సంస్కృతి, ఎస్థెటిక్స్, చరిత్ర-- ఇవన్నీ వాడుకుని మరీ సమర్థించుకుంటాడు. ఒక సాధారణమైన వ్యామోహాన్ని పూర్తిస్థాయి కళాత్మక అనుభవంగా మార్చుకుంటాడు. కవి రిల్కే కూడా ప్రేమను మన లోపలి ప్రపంచాన్ని విస్తరించే అనుభవంగా చూస్తారు. కానీ రిల్కే మనకు ప్రేమలో దూరాన్ని గౌరవించమని నేర్పుతారు. దీనికి భిన్నంగా, స్వాన్ ఆ దూరాన్ని తట్టుకోలేడు, అతనికి నిజమైన ఓడెట్ కంటే, తనకు అందుబాటులో ఉండే ఆమె తాలూకూ ఊహే అపురూపం. అది అతనికి ప్రాణవాయువుతో సమానం.

నిజానికి మనుషులందరూ కూడా ఇంతేనేమో! మనిషి తన అనుభవాలకు అర్థం ఇవ్వకుండా ఉండలేడు. కానీ ఆ క్రమంలో మనసుకు నచ్చచెప్పుకునే కథే వాస్తవాన్ని కప్పేస్తుంది. మనకు వాస్తవం కంటే దాని గురించి మనం తయారు చేసుకున్న కథే ఎక్కువ అవసరం, ఆసరా అవుతుంది. ఒక మనిషిలో మనం చూసే ప్రత్యేకత నిజంగా ఆ మనిషిలో ఉంటుందా? లేక మనలో ఉండే లోపాలూ, మన గతానుభవాలు, మనం చదివిన పుస్తకాలూ, ఆస్వాదించిన కళలూ, భావోద్వేగాలు, ఒంటరితనం-- ఇవన్నీ కలిసి ఆ మనిషికి లేనిపోని ప్రత్యేకతను ఆపాదించాయా? ఒక సంబంధంలో మనం ప్రేమించేది ఎదుటి వ్యక్తినా, లేక ఆ వ్యక్తిలో మనం చూడాలనుకుంటున్న మన ప్రపంచాన్నీ, రూపాన్నా? మిలియన్ డాలర్ ప్రశ్నే!!

ప్రూస్ట్‌ను చదవడంలో ఒక విశేషం ఉంది. అసలు కథేమిటా అని వెతుక్కోకుండా ఆయన సృష్టించిన ప్రపంచంలో అలా నెమ్మదిగా ప్రయాణిస్తూ ఉంటే దారిలో మనం ఊహించని అనేక అద్భుతాలు కనిపిస్తాయి. వాటిల్లో ప్రూస్ట్ పెయింటింగ్స్ గురించి రాసిన భాగాలు కొన్ని. ప్రపంచ ప్రఖ్యాత చిత్రాలు, చిత్రకారులు, సంగీతం, ఆర్కిటెక్చర్, ఫ్యాషన్, ప్రదేశాలు-- ఇలా సమస్తమైన ఆర్టిస్టిక్ ప్రపంచాన్నీ ఇవేమీ తెలీని పాఠకుడి చేయి పట్టుకుని దగ్గరుండి మరీ సింహావలోకనం చేయిస్తారు. "In Search of Lost Time"లో ప్రూస్ట్ పెయింటింగ్స్ గురించి రాసిన వర్ణనలు చదువుతున్నప్పుడు అసలు కథలో పాత్రల కంటే వాటి దగ్గరే ఎక్కువసేపు ఆగిపోయేదాన్ని. ఒక్కో చిత్రాన్నీ ఆయన కళ్ళతో చూస్తుంటే, మామూలు దృష్టిని దాటిపోయే లేయర్స్ అన్నీ ఒక్కో పొరా విడదీసి చూస్తున్నట్లు అనిపిస్తుంది.ప్రత్యేకం పెయింటింగ్స్ గురించిన ఈ భాగాలు చదువుతున్నప్పుడు మనం మన ఎదురుగా ఉన్న మనిషిని వాస్తవంగానే చూస్తున్నామా లేక మనదైన ప్రత్యేకమైన ఫిల్టర్ లోంచి చూస్తున్నామా? అనే అనుమానం తప్పకుండా వస్తుంది. ఆ ఫిల్టర్లు ఏదో ఒక చిత్రమో, జ్ఞాపకమో, అనుభవమో, కోరికో-- ఇలాంటివేవైనా కావచ్చు. అందుకేనేమో, ప్రూస్ట్‌ను చదవడం నాకు తెలీకుండానే ఒక వ్యక్తిగతమైన అనుభవంగా మారిపోయింది.

తొలి ప్రచురణ: ప్రజాతంత్ర "శోభ" - https://www.prajatantranews.com/proust-the-painter-of-memories-nagini-kandala/?fbclid=IwY2xjawUmvfdleHRuA2FlbQIxMABwZG9mBWJyaWQRMUkxeFpLZEl0OFg3dDJMWGRzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEe8r4WuAw-QTPCW2fv62_GI35gX4yHZOXGkZ5sLjxvfoVJBWvCZO0WkARBY24_aem_3gyWu6EAL-J4qYRh88k5ag

The Proustian Reader - 2. Swann in Love

ప్రపంచ భాషలన్నిటిలోనూ అత్యంత అబ్యూజ్ కి గురైన పదం ఏదైనా ఉందంటే అది "ప్రేమ" మాత్రమే! మనుషులు ఎప్పటికప్పుడు తమ అవసరాలకూ, స్వార్ధానికీ  అనుకూలంగా దాని ఆకారస్వరూపాల్ని  మార్చుకుంటూ, దానికి కొత్త కొత్త నిర్వచనాలని ఆపాదిస్తూ వెళ్ళిపోయినప్పటికీ, పాపం ఈ "ప్రేమ" మాత్రం అందరికీ ఉపయోగపడుతూ ఒక స్థిరాంకంలా, సర్టిఫైడ్ క్లౌన్ లా మిగిలిపోయింది. మార్సెల్ ప్రూస్ట్ "ఇన్ సెర్చ్ ఆఫ్ లాస్ట్ టైమ్" నవలలో "స్వాన్ ఇన్ లవ్" చాలా కీలకమైన భాగం. పేరుని చూసి దీన్నొక ప్రేమకథ అనుకుని చదవడం మొదలుపెట్టాను గానీ పేజీలు తిప్పేకొద్దీ ఆశ్చర్యపోవడం నా వంతైంది. ఇది ఇద్దరు వ్యక్తులు ఎలా ప్రేమించుకున్నారో చెప్పే కథ కాదు. ఒక పూర్తి స్థాయి "సైకో అనలిటికల్ డిస్కోర్స్". ఈ భాగం, సిగ్మన్డ్ ఫ్రాయిడ్, కార్ల్ యుంగ్, ఆలివర్ సాక్స్-- ఇలాంటి వారందరూ కలిసి ఒక పూర్తి స్థాయి ఫిక్షన్ రాస్తూ చేసిన సైకలాజికల్ ఎనాలిసిస్ లా ఉంది.

మొన్నామధ్య ఒక సీనియర్ బాలీవుడ్ నటుడు మూడో పెళ్ళి తర్వాత, "ఇప్పుడు నేను పరిపూర్ణమైనట్లు అనిపిస్తోంది" అని అన్నారని వార్తల్లో వచ్చింది. మరొకరొచ్చి పూర్తిచేస్తే గానీ పూర్తవ్వని ఖాళీలతో జీవిత భాగస్వామిని వెతుక్కుంటే అన్నిసార్లు ఆ ఖాళీల్లో పూర్తిగా పట్టే మనుషులు దొరక్కపోవచ్చు. అప్పుడు జీవితమంతా ఆ 'మిస్సింగ్ పీసెస్'ని వెతుక్కుంటూ, పజిల్ పీసెస్ ని అతికించుకున్నట్లు దొరికినవాళ్ళతో అతికించుకోవడమే సరిపోతుంది. బహుశా ఆధునిక ప్రేమల్లో "మల్టిపుల్ పార్టనర్స్" సంస్కృతి పెరగడానికి కారణం ఇదే కావొచ్చు. ఈ భూమ్మీద లోపాలూ, లోటుపాట్లూ లేని మనుషులుండరు కాబట్టి, ఏ మనిషైనా మన అంచనాలకు తగ్గట్లు పూర్తిగా మన "మౌల్డ్"లో ఇమిడిపోవడం అసాధ్యం. 

ప్రూస్ట్ "ప్రేమ" మనం పాపులర్ కల్చర్ లో చూసే రొమాన్స్ కాదు, ఒక మనిషిని ప్రేమించడమంటే ఆ మనిషికి ఎంతమాత్రమూ సంబంధం లేని మనదైన ఒక ఊహాప్రపంచాన్ని నిర్మించుకోవడం. చార్లెస్ స్వాన్ తన మనసులో ఓడెట్ చుట్టూ అటువంటి ఒక అందమైన ప్రపంచాన్ని సృష్టించుకుంటాడు. "He reorganized his life around Odette." మెల్లగా ఆ ప్రపంచంలో తనకు తానుగా బందీ అవుతాడు. ఈ చాప్టర్ ప్రారంభంలోనే ప్రూస్ట్ ప్రేమంటే మనకున్న సమస్త అంచనాలనూ తలకిందులు చేస్తూ, "She was not his type" అనడంతోనే ఈ ప్రేమకథకు పునాదిపడుతుంది. నిజానికి స్వాన్ మొదట్లో ఓడెట్‌ను ప్రేమించడు, అతని దృష్టిలో ఆమె పెద్ద అందగత్తె కూడా కాదు కాబట్టి, ఆమెపట్ల ప్రత్యేకంగా ఆకర్షణంటూ కూడా ఏమీ ఉండదు. వారిద్దరి ప్రేమ గురించి రాస్తూ, ప్రేమ అనేది తొలిచూపులోనే పుట్టే ఒక అద్భుతం కాదనీ, అది దశలవారీగా ఏర్పడే ఒక మానసిక స్థితి అనీ ప్రూస్ట్ మనకు సూచనప్రాయంగా చెప్తారు.

"He would get into his carriage and drive off, but he knew that this thought had jumped in after him and had settled down upon his knee, like a pet animal which he might take everywhere, and would keep with him at the dinner-table, unobserved by his fellow-guests. He would stroke and fondle it, warm himself with it, and, as a feeling of languor swept over him, would give way to a slight shuddering movement which contracted his throat and nostrils - a new experience, this, - as he fastened the bunch of columbines in his button-hole."

అసలు చార్లెస్ స్వాన్ ప్రేమకు బీజం స్వాన్ ఊహాలోకంలో పడుతుంది, అది   ఓడెట్‌ దగ్గర మొదలవ్వదు. ఆమెపై వ్యామోహంతో ఒక దశలో అతను ఓడెట్ ముఖాన్ని బొట్టిచెల్లీ చిత్రాల్లోని "జిప్పోరా"తో పోలుస్తాడు. ఆక్షణం నుంచి ఓడెట్ స్వాన్ దృష్టిలో ఒక సాధారణ స్త్రీగా కంటే ఒక కళాఖండంగా , "ఐడియలైజ్డ్ వెర్షన్"గా మారిపోతుంది. ఇక అక్కడనుంచీ స్వాన్ జీవితం ఓడెట్ చుట్టూనే తిరుగుతుంది. ఆమె ఎక్కడ ఉంది? ఎవరితో ఉంది? తన గురించి ఆలోచిస్తుందా? వేరెవరినైనా ప్రేమిస్తుందా? అనే ప్రశ్నలు అతన్ని ఊపిరిసలపనివ్వకుండా ఉక్కిరిబిక్కిరి చేస్తూ ఉంటాయి. Forcheville తో ఆమెకు సంబంధం ఉందనే అనుమానం కాస్తా అసూయగా మారి, స్వాన్ ఓడెట్ ను ద్వేషించడం మొదలుపెడతాడు. 

ప్రూస్ట్ విశ్లేషణ చదువుతుంటే డాంటే "La Vita Nuova"లో బీట్రిస్ గుర్తుకొచ్చింది. బీట్రిస్ లాగే "ఓడెట్" వ్యక్తిత్వం కూడా ఆమెకు సంబంధం లేకుండా, కేవలం స్వాన్ భావనల్లో రూపుదిద్దుకుంటుంది. ఇక్కడ ప్రూస్ట్, ప్రేమ విషయంలో మనమెవ్వరమూ ఒప్పుకోడానికి ఇష్టపడని ఒక కఠినమైన నిజాన్ని చెప్తారు-- మనం ప్రేమించేది అన్ని లోపాలూ ఉన్న మనిషి రూపంలో ఉన్న వ్యక్తిని కాదు, ఆ వ్యక్తి గురించి మన ఊహాలోకంలో సృష్టించుకున్న రూపాన్ని, ఒక ఫాంటసీని. ఈ కారణంగానే "ప్రేమ" స్వచ్ఛతకు దూరంగా, క్రమంగా ఒక అబ్సెషన్ గా మారిపోతుంది. నిజానికి ఓడెట్ అతని జీవితంలో ఒక వ్యక్తిగా ఉండటం కంటే, అతని ఆలోచనల్లోనే ఎక్కువగా స్థానం ఏర్పరుచుకుంటుంది.

Odette as Zipporah

సాధారణంగా ప్రేమతో బాటు అసూయ పుడుతుందనుకుంటాం, కానీ ప్రూస్ట్ దానికి విరుద్ధంగా, అసూయే ప్రేమకు పునాది అంటారు. ఆ అసూయనే మనిషి "ప్రేమ" అనుకుని మరో మనిషిని అదుపుచేస్తూ, తన సొంతం చేసుకోవాలని ప్రయత్నిస్తాడు, అది కుదరకపోయేసరికి భంగపడతాడు. ఎందుకంటే, ప్రతి మనిషీ తనలో ఒక స్వతంత్ర ప్రపంచాన్ని కలిగి ఉంటాడు. ఆ ప్రపంచంలోకి మనం పూర్తిగా ప్రవేశించలేం. ఇక్కడ ప్రూస్ట్ ప్రేమ గురించి రాస్తూ, "ప్రేమ అనేది మరొక మనిషిని కనుగొనడం కాదు, మనలోని నిద్రాణమై ఉన్న అస్థిరతను కనుగొనడం." అంటారు.

ఓడెట్ మీద ప్రేమ అసూయగా మారి, ఆపై ఆమెను పూర్తిగా తన సొంతం చేసుకోవాలనే తపనతో స్వాన్ జీవితం అదుపు తప్పి అతని చేతుల్లోనుండి పూర్తిగా జారిపోతుంది. ఆపై అతని సమయం అతనిది కాదు. అది ప్రత్యక్షంనూ, పరోక్షంగానూ ఓడెట్‌ సొంతమైపోతుంది. ఆమెను కలిసే ముందు, ఆమెను కలిసిన తర్వాత, ఆమె నుంచి ఉత్తరం వచ్చే వరకూ-- ఇవన్నీ స్వాన్ జీవితంలోని క్షణాలకు, సరికొత్త కొలమానాలుగా మారిపోతాయి. ఈ దశలో ప్రూస్ట్ ప్రేమను ఒక వ్యాధిలా చిత్రిస్తారు. "Love had become an illness." అది ఒక్కసారిగా శరీరంలోకి ప్రవేశించే జ్వరం కాదు, నెమ్మదిగా వ్యాపించే ఒక రోగం. మొదట్లో ఒక అలవాటుగా మొదలైన ప్రేమ, మెల్లగా ఒక అవసరంగా, చివరికి వ్యసనంగా మారిపోతుంది.

And such moments as these, in which she forgot Swann's very existence... did more to attach him to her, than all her infidelities."

ఏదో ఒక సాయంత్రపు వేళ దూరంనుంచి ఏదో పాట వినబడుతుంది. అది వింటున్నప్పుడు కాలంతో బాటు వెనక్కు ప్రయాణిస్తూ పాతజ్ఞాపకాలేవో  ముందుకు తోసుకువస్తాయి. ఏవైనా ప్రదేశాలు, పాటలు, మాటలు సుపరిచితంగా అనిపించడం-- ఇవన్నీ ప్రేమ చిహ్నాలే! స్వాన్ - ఓడెట్ లకు కూడా వారిద్దరికీ మాత్రమే అర్ధమయ్యే ప్రేమికుల పరిభాష, ప్రేమ చిహ్నాలు ఉంటాయి. "Vinteuil Sonata" అనే సంగీతం వారి సంబంధంలో కీలకమైన భాగమైపోతుంది. అందులోని "little phrase" క్రమంగా వారి ప్రేమకు ప్రతీకగా మారిపోతుంది. "That phrase had become, in a way, the national anthem of their love." అంటారు ప్రూస్ట్. ప్రేమ నేరుగా ప్రేమికులను మాత్రమే తాకదు, అది వారి చుట్టూ ఉన్న ప్రపంచానికి కూడా వ్యాపిస్తుంది. ప్రాణంలేని వస్తువులకు జీవంపోస్తుంది. అందుకే ఆ సోనాటా వినిపించిన ప్రతిసారీ స్వాన్ మళ్ళీ తనకు తెలీకుండానే ఓడెట్ ప్రపంచంలోకి వెళ్ళిపోతూ ఉంటాడు. కానీ ఇక్కడ ఐరనీ ఏంటంటే, స్వాన్ నిజానికి ఆ సంగీతాన్ని వినడం లేదు, అందులో తన ప్రేమ తాలూకా భావోద్వేగాన్ని వెతుక్కుని వింటున్నాడు. అతను ఓడెట్‌ను ప్రత్యక్షంగా చూడడం లేదు, తన ఊహల్లోని ఆమె రూపాన్ని ఒక నీడలా మాత్రమే చూస్తున్నాడు. అతను ప్రేమించడం లేదు, తన మనసులో నిర్మించుకున్న ఆ ప్రేమ అనే ఫాంటసీ ప్రపంచాన్ని కాపాడుకోవడానికి విశ్వప్రయత్నం చేస్తున్నాడు. 

ప్రూస్ట్ "ప్రేమ"లో నిజానికి ఇద్దరు మనుషులు లేరు, స్వాన్ మాత్రమే ఉన్నాడు.  ఇదంతా చదివాక నిజానికి స్వాన్ ఓడెట్‌ను అసలు ప్రేమించలేదని అర్థమవుతుంది. మనుషులు ఏళ్ళతరబడి తమ జీవితాన్ని ఒక భ్రమకు అంకితం చేస్తారు. ఆ భ్రమకు "ప్రేమ" అని పేరుపెట్టుకుంటారు. దానికోసం నిరంతరం బాధపడతారు. కానీ వెనక్కి తిరిగి చూసుకున్నప్పుడు, తాము ప్రేమించింది ఒక వ్యక్తిని కాదనీ, తాము సృష్టించుకున్న ఊహాశక్తినేనని గ్రహిస్తారు.

"To think that I have wasted years of my life, that I have longed to die, that I have experienced my greatest love, for a woman who did not appeal to me, who was not even my type!" అనడంలో ఎంత విషాదం!!

ఈ వాక్యంలో స్వాన్ లో పశ్చాత్తాపం కంటే గాఢసుషుప్తి నుంచి తుళ్ళిపడి మేల్కొన్నాడేమో అనే అనిపిస్తుంది. అతను పొందిందీ, కోల్పోయిందీ ఓడెట్ ని కాదు, తన విలువైన సమయాన్ని. చివరికి స్వాన్ భ్రమలన్నీ తొలగిపోయి కఠినమైన సత్యాన్ని గ్రహిస్తాడు. ఇది కేవలం ఒక ప్రేమికుడి పశ్చాత్తాపం మాత్రమే కాదు, ప్రేమ పేరిట తన అహాన్ని తృప్తిపరుచుకునే మనిషి సహజ నైజాన్ని బట్టబయలు చేస్తూ ప్రూస్ట్ రాసిన లోతైన వ్యాఖ్యానం. ఓడెట్ ప్రేమతో స్వాన్ లో అప్పటివరకూ లేని కొత్త వ్యక్తిత్వం పుడుతుంది. ఆ ప్రేమ అసూయగా, తర్వాత ఒక వ్యాధిలా మారి చివరకు కాలంతో బాటు చేదు జ్ఞాపకాలు మాత్రమే మిగులుస్తుంది. అందుకే మార్సెల్ ప్రూస్ట్ "స్వాన్ ఇన్ లవ్" భాగాన్ని ఒక ప్రేమకథగా చదవడం దాని ప్రాముఖ్యతను తగ్గించడమే అవుతుంది.

"For what we suppose to be our love, our jealousy are, neither of them, single, continuous and individual passions. They are composed of an infinity of successive loves, of different jealousies..."

ప్రేమను నిలబెట్టేవి ఆనందం, స్థిరత్వంలాంటివి  కాదనీ, అనిశ్చితి అనీ సైకోఅనలిస్టులు చెప్పడంలో ఆశ్చర్యం లేదుగానీ, ఆ కాలంలోనే ఒక రచయిత అనడం నిస్సందేహంగా ఆశ్చర్యమే! "And this malady, which was Swann's love..." అనడంలో ప్రూస్ట్ నిజంగానే ప్రేమను ఒక పూర్తి స్థాయి మానసిక వ్యాధిగా చూస్తున్నారు. ఆ వ్యాధి స్వాన్ అలవాట్లలోకి, ఆలోచనల్లోకి, నిద్రలోకి చివరకు అతని ఆరోగ్యంలోకి కూడా ప్రవేశిస్తుంది. మనిషి ఉనికిని సమూలంగా మార్చేసే ఈ వ్యాధిని పూర్తిగా నయం చెయ్యడం అసాధ్యం.

"He was no longer the same man... a new personality was there beside him, adhering to him, amalgamated with him..."

ఓడెట్ మీద ప్రేమ స్వాన్ కి మరో కొత్త వ్యక్తిత్వాన్ని ఆపాదిస్తుంది. ఇప్పుడతను మునుపటి మనిషి కాదు! ఇప్పుడు స్వాన్‌ లో ఇద్దరు వేర్వేరు మనుషులున్నారు. ఒకరు పూర్తిగా తర్కంతో, హేతుబద్ధంగా ఆలోచించే స్వాన్. మరొకరు హేతువును వదిలేసి పూర్తిగా ప్రేమకు దాసోహమన్న స్వాన్. "బాధే సౌఖ్యమనే భావన రానీవోయ్" అని ఓ సినీకవి అన్నట్లు, స్వాన్ చివరకు ఓడెట్‌ను కాదు, తన భావోద్వేగాన్నే మళ్ళీ మళ్ళీ ప్రేమిస్తున్నాడు. ఓడెట్‌ను మరచిపోవాలంటే కేవలం ఆ వ్యక్తిని మరచిపోవడం మాత్రమే కాదు, ఆమెతో కలిసి గడిపిన కాలాన్నీ, ఆ సమయాల్లో స్వాన్ లో పుట్టిన ప్రత్యేకమైన "నేను" అనే అనేక వ్యక్తిత్వాల్నీ, వాటితో ముడిపడిన జ్ఞాపకాలనూ, భావోద్వేగాలనూ కూడా విడిచిపెట్టడం. ప్రూస్ట్ విషయంలో 'ప్రేమ' అనేది కేవలం ఇద్దరి మధ్య ఉన్న సంబంధం మాత్రమే కాదు, అదొక "మల్టీ లేయర్డ్ గేమ్". కాలం, జ్ఞాపకాలు, అనుభవాలు-- వీటన్నిటితో ముడిపడిన అనంతమైన వ్యక్తిత్వాల సమాహారం.

పుస్తకం నుండి మరికొన్ని నచ్చిన అంశాలు :

"For what we suppose to be our love, our jealousy are, neither of them, single, continuous and individual passions. They are composed of an infinity of successive loves, of different jealousies, each of which is ephemeral, although by their uninterrupted multitude they give us the impression of continuity, the illusion of unity. The life of Swann's love, the fidelity of his jealousy, were formed out of death, of infidelity, of innumerable desires, innumerable doubts, all of which had Odette for their object."

"In his younger days a man dreams of possessing the heart of the woman whom he loves; later, the feeling that he possesses the heart of a woman may be enough to make him fall in love with her. And so, at an age when it would appear since one seeks in love before everything else a subjective pleasure - that the taste for feminine beauty must play the larger part in its procreation, love may come into being, love of the most physical order, without any foundation in desire. At this time of life a man has already been wounded more than once by the  dartsof love; it no longer evolves by itself, obeying its own incomprehensible and fatal laws, before his passive and astonished heart. "

"He had brought her an engraving that she wanted to see. She was a little unwell; she received him in a mauve crepe de chine dressing gown, pulling the richly embroidered material over her chest like a cloak. Standing next to him, allowing her hair, which she had undone, to flow down her cheeks, bending one leg somewhat in the position of a dancer so that without getting tired she could lean over the engraving, which she looked at, inclining her head, with those large eyes of hers, so tired and sullen when she was not animated, she struck Swann by her resemblance to the figure of Zipporah, Jethro’s daughter, in a fresco in the Sistine Chapel."

The Proustian Reader - 1.Bergotte

"ఇన్ సెర్చ్ ఆఫ్ లాస్ట్ టైమ్"లో కథకుడు [మనం మార్సెల్ అనుకుందాం] చిన్నప్పటినుంచీ బెర్గొట్ (Bergotte) అనే ఒక రచయితకు వీరాభిమాని. ఒకానొక  సందర్భంలో పొరుగింటి స్వాన్ ఆహ్వానం మీద మార్సెల్ కు తన అభిమాన రచయితను ప్రత్యక్షంగా కలిసే అవకాశం వస్తుంది. కానీ మార్సెల్ ఊహల్ని  తలక్రిందులు చేస్తూ ఒక మహొన్నతమైన రచయిత స్థానంలో పొట్టిగా, లావుగా, ఎర్రటి వంకర ముక్కు, చిన్నపాటి నల్లని గడ్డంతో, అతి సాధారణంగా కనిపించే ఒక మనిషి ఎదురవుతాడు. మార్సెల్ కు తీవ్రమైన నిరాశను కలిగించే ఈ ఘట్టాన్ని కేవలం ఒక రచయితను కలిసిన అనుభవంగా కాకుండా మనిషి కాన్షియస్, సబ్కాన్షియస్ లలో వాస్తవికత-భ్రమల మధ్య సుదీర్ఘమైన తులనాత్మక తాత్విక ధ్యానంగా రాసుకొస్తారు ప్రూస్ట్.

Image Courtesy Google

మనం ఒక రచయిత రచనల ఆధారంగా అతని వ్యక్తిత్వాన్ని, రూపాన్నీ  ఊహిస్తాం. అతని భాష ఎంత అందమైనదో, ఆలోచనలు ఎంత విశాలమైనవో  అనుకుంటూ, కళకు లేనిపోని దైవత్వాన్ని ఆపాదించి ఆ అందానికి తగ్గ శరీరాన్నీ, వ్యక్తిత్వాన్నీ, జీవనశైలినీ ఊహించుకుంటాం. మార్సెల్ కూడా  సహజంగానే బెర్గొట్ రచనల్లోని గొప్పదనాన్ని బట్టి ఒక అందమైన ఆకృతిని నిర్మించుకుంటాడు. "గుహల్లో వేల సంవత్సరాల పాటు నీటి చుక్కలు పడుతూ ఏర్పడే stalactite ఎంత మెల్లగా రూపుదిద్దుకుంటుందో, అలాగే బెర్గొట్ గురించిన  ఊహ కూడా అతని పుస్తకాలను చదువుతూ నాలో క్రమంగా రూపుదిద్దుకుంది" అంటాడు. కానీ తీరా చూస్తే నత్తగుల్లలాంటి ముక్కు, గడ్డం-- ఇవన్నీ మార్సెల్ కి అసహనం కలిగిస్తాయి. తన ఊహల్లో నిర్మించుకున్న పవిత్రమైన బెర్గొట్ కి అదనంగా ఇప్పుడు ఈ వంకర ముక్కునీ, గడ్డాన్నీ కూడా కలపాల్సి వస్తుంది మరి. :) ఆ క్షణంలో మార్సెల్ మనసులో ప్రతిష్టించుకున్న బెర్గొట్ రూపం అమాంతం పనికిరానిదైపోతుంది.

ఈ సన్నివేశాన్ని వర్ణిస్తూ, "బెర్గొట్ అనే పేరు వినగానే, నా ముఖం మీద పాయింట్ బ్లాంక్ లో తుపాకీ పేలినట్లనిపించింది" అంటారు. ప్రూస్ట్ ఊహల్లో నిర్మించుకున్న రూపం వాస్తవానికొచ్చేసరికి ఎలా ఛిద్రమైందో ఈ మెటఫర్ చెప్తుంది. అంతటితో ఊరుకోకుండా, "ఈ ముక్కును దాటుకుని నేను బెర్గొట్ రచనల ప్రపంచానికి వెళ్ళలేకపోయాను" అని చమత్కరిస్తారు. ప్రపంచాన్నైనా, పుస్తకాన్నైనా పాఠకుడు తన దృష్టికోణం నుంచే చూస్తాడనేది జగమెరిగిన సత్యం. చాలా ఏళ్ళ క్రితం చదివిన జాన్ బెర్జర్ "Ways of seeing ", పీటర్ మెండెల్సండ్ "What we see when we read" లాంటి పుస్తకాల్లో ఈ అంశాల గురించి చదివి ఉండడంవల్ల ఈ భాగం కొత్తగా అనిపించలేదు. కానీ వీళ్ళందరూ ప్రూస్ట్ ని చదివే ఉంటారేమో అని అనుమానం మాత్రం వచ్చింది. :) మనం ఒక రచయితనో, కళాకారుణ్ణో, తత్వవేత్తనో దీర్ఘకాలం అతని రచనల ద్వారా మాత్రమే ప్రేమిస్తుంటే, అతని పేరు మనకు తెలీకుండానే మనలో ఒక విశేషమైన భావోద్వేగాన్ని సృష్టిస్తుంది. ఆ పేరు కేవలం ఒక వ్యక్తిని మాత్రమే సూచించదు, అది మన ఊహల్లోని రూపాన్ని సూచిస్తుంది. ప్రూస్ట్ మనసులో బెర్గొట్ కి అటువంటి విశిష్ట స్థానముంది.

మార్సెల్ ఊహించుకున్న గొప్ప రచనలు చేసింది రక్తమాంసాలతో కూడిన అతి సాధారణమైన మనిషే గానీ, తన మనసులో ఏర్పరుచుకున్న గొప్ప వ్యక్తి తాలూకా 'ఇమేజ్' కాదని గ్రహించాక ప్రూస్ట్ లో నవలాకారుడు పూర్తి స్థాయి విమర్శకుడిగా రూపాంతరం చెందుతాడు. కళాకారుడు ఎప్పటికీ తన కళలా ఉండకపోవచ్చు, మనమందరం కవిని అతని కవితలా ఊహిస్తాం, తత్వవేత్తను అతని తత్వంలా ఊహిస్తాం, కానీ నిజ జీవితంలో వారు, వారి రాతలంత గొప్పగా ఉండకపోవచ్చు. ఈ విశ్లేషణ క్రమంగా మరింత లోతైన ప్రశ్న వైపుకు తన దిశను మార్చుకుంటుంది. "గొప్ప కళను సృష్టించే వ్యక్తి తప్పనిసరిగా గొప్ప వ్యక్తేనా!!?" ఈ ఆలోచనతో మార్సెల్ అసహనం కాస్తా అనుమానంగా మారుతుంది. అసలిన్ని గొప్ప రచనలు చేసింది ఈ మనిషేనా? ఒకవేళ అతను ఏదైనా దీవిలో ముత్యాల వ్యాపారం చేసే పరిస్థితిలో పెరిగుంటే, ఇంతే శ్రద్ధగా, ఒక గొప్ప ముత్యాల వ్యాపారి అయ్యుండేవాడేమో! కళ అనేది వ్యక్తి యొక్క అంతరాత్మలో ఉండే దైవత్వం (muse అనే బ్రహ్మపదార్థం?) వల్ల పుడుతుందా, లేక భౌగోళిక  పరిస్థితులు, పరిశ్రమ, అలవాట్లు-- వీటన్నిటి ఫలితమా అన్న అనుమానం మెల్లగా పాఠకుల్లో కూడా మొదలవుతుంది. ఈ వాదనతో ప్రూస్ట్ కళాకారుల్ని దైవాంశ సంభూతులుగా, ఒక పెడెస్టెల్ మీద పెట్టి చూడడాన్ని సవాలు చేస్తారు.

వీటన్నిటికీ తోడు బెర్గొట్ మాట్లాడే తీరు కూడా అతని రచనలతో ఏ మాత్రమూ పొంతనలేని విధంగా ఉంటుంది. వాడుక భాషలో కాకుండా, గొప్ప ఇంటెలెక్చువల్ లా తన ప్రత్యేకతను చాటుకోవాలనే తపనతో, కొన్ని సిలబల్స్ మీద వత్తిడి పెడుతూ ఆడంబరంగా, బలవంతపు కవిత్వంలా, తెచ్చిపెట్టుకున్నట్లు మాట్లాడుతుంటాడు. ఈ ప్రవర్తన మార్సెల్ కు విసుగు తెప్పిస్తుంది. కొన్ని పదాలను అసహజమైన ఉచ్చారణతో గంభీరంగా పలకాలనే ప్రయత్నం అతిశయంగా, మోనోటనస్ గా అనిపిస్తుంది. ఇక్కడ ప్రూస్ట్ బెర్గోటిజం [Bergottism] అనే పదాన్ని కాయిన్ చేస్తారు. చాలామంది రచయితలు బెర్గొట్ ని అనుకరిస్తారు. అతని మెటఫోర్స్, ఇమేజరీ, పొయెటిక్ టోన్ లాంటి భావవ్యక్తీకరణలను కాపీ చేస్తారు. నిజానికి అవన్నీ అసలైన 'బెర్గొట్' కాదు. నిజమైన బెర్గొట్ ప్రతి వస్తువులోనూ దాగున్న అమూల్యమైన సత్యాన్ని దర్శించి, బయటకు తీయగల శక్తి. అదే రచయిత 'జీనియస్' అనొచ్చు. ఈ జీనియస్ అనుకరణతో వచ్చేది కాదు. ఒక గొప్ప రచయిత 'ఒరిజినాలిటీ' అనేది అతని శైలిలో ఉండదు, అతని దృక్పథంలో ఉంటుంది, అతను ప్రపంచాన్ని చూసే ప్రత్యేకమైన విధానంలో ఉంటుంది.

ఉదాహరణకు ప్రూస్ట్, జాయిస్ లాంటివాళ్ళు రాసే వాక్యాలను కూడా కొందరు అనుకరించగలరేమో గానీ, వాళ్ళు ఒక వాక్యం రాసాక, ఆ వాక్యానికి తర్వాత ఏ పదం వాడతారో ముందుగా ఊహించగలరా!? నిజమైన కళలో ఒకరకమైన "unpredictability" ఉంటుంది. అది అనుకరణకు వీలైన 'ఒక పాటర్న్' కాదు, సాధన చేసి నేర్చుకునే ఫార్ములా అంతకంటే కాదు. మనం గమనిస్తే, చాలామంది రచయితల పుస్తకాల్లో కనిపించే 'లోతు', వారి సంభాషణల్లో కనపడదు. దానికి కారణం, వారి అంతర్ముఖ ప్రపంచం నుంచి వచ్చే ఆలోచనల వెలుగు రచనల్లో మాత్రమే పూర్తిగా వ్యక్తమయ్యే ఆస్కారం ఉంటుంది. బహుశా అందుకేనేమో బార్త్ తన "The Death of the Author"లో రచన మనిషి స్థిరమైన వ్యక్తిత్వం యొక్క ప్రత్యక్ష వ్యక్తీకరణ కాదని వాదిస్తారు. ఆయన దృష్టిలో "రచయిత" ప్రత్యేకం రచన పుట్టడానికి ముందే పూర్తిగా ఏర్పడిన కేంద్రం కాదు. రచన పుట్టిన క్షణంలోనే దాన్ని తన ఆవరణలోకి తెచ్చుకుని "ఇంటర్ప్రెట్" చేసే పాఠకుడు కూడా పుడతాడు. అంటే, ఒక రచనకు అర్థం తెలియాలంటే ఆ రచయిత వ్యక్తిగత జీవితాన్ని వెతకాల్సిన అవసరం లేదు. రచయితకూ, రచనకూ మధ్య సంబంధం, రచన పూర్తవడంతోనే తెగిపోతుందని బార్త్ అంటే, ప్రూస్ట్ మొదట్నుంచీ రచనకూ, రచయితకూ అసలు సంబంధమే ఉండదని అంటారు. ఊహాత్మక ప్రపంచంలో ఉండే రచయితకీ, వాస్తవంలో అదే మనిషికీ అస్సలు పొంతనలుండవని ప్రూస్ట్ వాదన.

ప్రూస్ట్ పరిశీలనల్లో ఆసక్తికరమైన విషయం ఏంటంటే, ఏ వాదనలోనూ ఆయన పూర్తిగా ఒకవైపు మొగ్గి నిలబడరు. ఆయన తర్కం చాలా చోట్ల నాలాగే ఇన్-యాంగ్ నీ, ద్వంద్వాన్నీ ఆధారం చేసుకుని నిలబడడం వల్ల కావచ్చు, ప్రూస్ట్ తర్కం నాకు వ్యక్తిగతంగా బాగా నచ్చుతుంది. బెర్గొట్ వ్యక్తిత్వం అతని రచనలంత గొప్పది కాదు అని అంటూనే, అతని రచనల్లోని లోతునీ, సత్యాన్నీ  పూర్తిగా నిరాకరించలేమని కూడా అంటారు. ప్రూస్ట్ ప్రకారం గొప్ప రచయితంటే, కేవలం అందమైన పదాలతో,  అలంకార శైలితో రాసేవాడు కాదు. ఇతరులు చూడని ప్రపంచాన్ని కొత్తగా చూపించేవాడు. అతని శైలి మన ఊహకు అందదు, అతని తదుపరి వాక్యం ఏమవుతుందో తెలియదు. ఉదాహరణకు ఎవరైనా ఆస్కార్ వైల్డ్ శైలిని అనుకరించవచ్చు. కానీ "I can resist everything except temptation." అనే అద్భుతమైన వాక్యం ఎలా రాయగలరు? అది కేవలం అనుకరణ వల్ల అబ్బే కళ కాదేమో! 'కళ' మనిషి యొక్క రోజువారీ వ్యక్తిత్వం కాదు. వైల్డ్ "ఏ గొప్ప కళాకారుడూ వస్తువులను అవి ఉన్నవున్నట్లుగా చూడడు." అనడంలో ఒకరకమైన 'ట్రాన్స్ఫర్మేషన్' (రూపాంతరం చెందడం?) కనిపిస్తుంది. "The Critic as Artist" అనే వ్యాసంలో వైల్డ్ ఆర్టిస్టు కళ ఒక "ప్రదర్శన" లాంటిది అంటారు. ఆయనకు కళాకారుడి వ్యక్తిత్వం అనేది 'స్వచ్చమైన ఒప్పుకోలు'  కాదు, అది ఒక తెచ్చిపెట్టుకున్న శైలి, ఒక ప్రదర్శన మాత్రమే. "Man is least himself when he talks in his own person. Give him a mask, and he will tell you the truth." అని వైల్డ్ అన్నట్లే, ప్రూస్ట్ కూడా దాదాపుగా ఇదే విషయాన్ని మరో కోణంలో చెబుతారు. ప్రూస్ట్ కి  కళాకారుడి సామాజిక వ్యక్తిత్వం (social self), సృజనాత్మక వ్యక్తిత్వం (creative self) -- ఈ రెండూ రెండు వేర్వేరు అంశాలు. మనం గమనిస్తే ఏ రచయితా తన జీవితం గురించి నేరుగా రాయడు. మనకు "ఇన్ సెర్చ్ ఆఫ్ లాస్ట్ టైమ్" నవలలో కథానాయకుడు పూర్తిగా తానేనని ప్రూస్ట్ కూడా ఎక్కడా చెప్పుకోలేదు. కానీ అది ఒక ఫిక్షనల్ / సెమీ ఆటోబయోగ్రఫికల్ నవల అని అందరికీ తెలిసిన విషయమే. బెర్గొట్ పాత్రను ప్రూస్ట్ నిజజీవితంలో ఆరాధించిన రచయిత అనాటులీ ఫ్రాన్స్, ఆర్ట్ క్రిటిక్ జాన్ రస్కిన్ లాంటివారిని దృష్టిలో పెట్టుకుని రాసారని అంటుంటారు.

మళ్ళీ బెర్గొట్ విషయానికొస్తే, మార్సెల్ బెర్గొట్ గురించి చెడుగా అనేక పుకార్లు కూడా విని ఉంటాడు. బెర్గొట్ రచనల్లో కనిపించే నైతికత, సున్నితత్వాలకూ, అతని వ్యక్తిగత జీవితంలోని అనైతికతకూ ఎక్కడా పొంతనలుండకపోవడం మార్సెల్ ని ఇబ్బందిపెడుతుంది. బెర్గొట్ పాత్రలు చిన్న తప్పులకే నైతిక భారం మోస్తూ పాపభీతితో కలతపడుతుంటాయి. అలాగని ఈ వైరుధ్యం కారణంగా బెర్గొట్ సాహిత్యంలో ప్రామాణికత లేదనుకోవడం కూడా సరికాదు. దీనికి ప్రూస్ట్ ఇచ్చిన వివరణ విచిత్రంగా అనిపించింది. కళాకారుడిలో దుర్గుణమో, పాపమో  కేవలం సున్నితత్వం లేకపోవడం వల్ల మాత్రమే కాదు, కొన్నిసార్లు అతి సున్నితత్వం వల్ల కూడా రావచ్చునంటారు ప్రూస్ట్. కొన్నిసార్లు మనిషిలో దుష్టత్వం, అతని భావోద్వేగ శూన్యత కంటే అతిగా స్పందించే స్వభావం వల్ల కూడా పుట్టొచ్చు. ఇది కొన్నేళ్ళ క్రితం చదివిన నోబెల్  గ్రహీత  J.M.Coetzee "యూత్"లో ఆర్టిస్టు గురించిన చర్చను జ్ఞప్తికి తెచ్చింది.  కోట్జీ వాదనలో సాధారణ మనుషులు తమలోని చెడును వదిలించుకుని మళ్ళీ సాధారణ స్థితికి చేరుకోవాలనుకుంటారు. కానీ కళాకారుడలా కాదు. ఆర్టిస్టు నిరంతరం తనను దహించివేసే ఆ "లోపలి జ్వరంతోనే" జీవించాలి, ఎందుకంటే అదే అతని కళకు మూలాధారం. అందుకే ఆర్టిస్టు ఎప్పుడూ పూర్తిగా బయటి ప్రపంచంలో మనలేడు. అతని చూపులో  కొంత భాగం ఎప్పుడూ అతని లోపలి ప్రపంచంపైనే ఉంటుంది.

దీనికి కొనసాగింపుగా, నిజమైన నైతిక సంఘర్షణ బహుశా తమలో అనేక లోపాలు ఉన్నవాళ్ళలోనే అత్యంత తీవ్రంగా ఉంటుందేమో అని కూడా అంటారు. ఎప్పుడూ ఏ బలహీనతలూ, సంఘర్షణలూ అనుభవించని వ్యక్తికి నైతికత యొక్క అసలు తీవ్రత పూర్తిగా అర్థంకాకపోవచ్చు. గొప్ప కళాకారులు లోపల కలతలతో, విరుద్ధ భావాలతో జీవిస్తారు కాబట్టి, నైతిక సమస్యలను సహజంగానే వారు మరింత లోతుగా అనుభవిస్తారు. అయితే సాధారణ మనుషులకు భిన్నంగా, కళాకారులు తమ రచనల్లో నైతిక సమస్యలకు పరిష్కారాన్ని వ్యక్తిగత జీవితంలో వెతుక్కోరు. ఆ వెతుకులాట వారి కళలో, సార్వజనీన అనుభవాల స్థాయిలో జరుగుతుంది. బహుశా వేమన శతకం లాంటివి ఇలా పుట్టినవేనేమో కదా! అందుకే కళాకారుల వ్యక్తిగత జీవితం ఎంత లోపభూయిష్టమైనప్పటికీ, వారి కళలో మాత్రం గొప్ప నైతిక సత్యం కనబడవచ్చు. కళాకారులు తమ స్వానుభవాల్నీ, తమ చుట్టూ ఉన్న అనైతికతనూ ఊతంగా చేసుకుని మానవ నైతికతను అర్థం చేసుకుంటారు.

రచయితలు తమ పుస్తకాలలో ఎక్కువగా విమర్శించేది కూడా వాళ్ళు నిజ జీవితంలో కొనసాగిస్తున్న జీవనశైలినే అనేది ప్రూస్ట్ వాదన. అందుకే సమాజాన్ని మార్చాలని రచనలు చేసే అనేకమంది తమ స్వంత నడవడికను మార్చుకోవాలని ప్రయత్నించరు. అవినీతిమయమైన సమాజంతో బాటే అరుదుగా మారిన నైతిక ఆదర్శాలు ఎక్కువగా ఉన్న బెర్గొట్ కాలంలో ఈ విరుద్ధత ఇంకా ఎక్కువగా కనిపించిందని ప్రూస్ట్ అన్నప్పటికీ, ఇది అన్నికాలాలకూ వర్తించే విషయమే! ఈమధ్య సోషల్ మీడియా పుణ్యమా అని కళాకారులూ, రచయితల వ్యక్తిగత జీవితాల గురించి ప్రజలకు ఇంతకుముందెన్నడూ లేనంత సమాచారం అందుబాటులోకి వచ్చింది. ఒక సమయంలో రచయితలు మారుపేర్లతో  అజ్ఞాతంగా రచనలు చేసేవారు. ఇప్పుడలా కాదు, ఈ ఇన్ఫర్మేషన్ యుగంలో ప్రైవసీ కుదరని పరిస్థితుల్లో అందరి జీవితాలూ తెరచిన పుస్తకాలైపోయాయి. ఈకారణంగా వారి రచనల మీద వారి వ్యక్తిగత జీవితపు ప్రభావం, తద్వారా 'మోరల్ పోలీసింగ్' ఎక్కువవుతోంది. బహుశా వర్జీనియా వూల్ఫ్ కళాకారుడు తన వ్యక్తిత్వాన్ని సామాజిక ఒత్తిళ్ళనుండి కాపాడుకోవాలని అందుకే అంటారేమో! ఆవిడ ప్రూస్ట్ లా రచయిత ఉనికిని పూర్తిగా తీసిపారెయ్యరు. వ్యక్తిత్వంతో సంబంధం లేని కళను సమర్థించరు. అది వేరే విషయం.

భార్య పట్ల క్రూరంగా ప్రవర్తించిన బెర్గొట్ ఇతరుల పట్ల కరుణతో వ్యవహరించిన సందర్భాలు చూస్తే బహుశా, బెర్గొట్‌లోని "గొప్ప రచయిత" అతని లోపలున్న సాధారణ మనిషిని ఓవర్ షాడో చేసేసాడేమో అనిపిస్తుంది. రచయితల ఊహాలోకపు కాల్పనిక జీవితాలు, భావజాలాలూ వాస్తవంలో తన చుట్టూ ఉండే మనుషుల పట్ల ఉండాల్సిన సాధారణ బాధ్యతలను విస్మరించేలా చేస్తాయేమో! కళాకారుడు నిజ జీవిత నైతిక కర్తవ్యాల స్థానాన్ని సృజనాత్మకతతో భర్తీ చేసుకుంటాడు. అదే సమయంలో ఇతరుల బాధను తన బాధగా అనుభవించగలిగే లక్షణం కూడా కళాకారులకు ఉంటుంది.

బెర్గొట్ చర్చ లేవనెత్తడం ద్వారా మనుషులు, మరిముఖ్యంగా కళాకారులు నైతికంగా సులభంగా అర్థమయ్యే జీవులు కారని చెప్పడమే ప్రూస్ట్ ఉద్దేశ్యం కావొచ్చు. గొప్ప సాహిత్యం తప్పనిసరిగా "మంచి మనుషుల" నుంచే రావాల్సిన అవసరం లేదు. ఎక్కువసార్లు అది మనుషుల్లో బలహీనతల్నీ, అంతర్గత సంఘర్షణల్నీ చాలా లోతుగా అర్థంచేసుకున్న మనసుల్లో నుంచే పుడుతుంది. ఇలియట్ "Tradition and the Individual Talent" అనే వ్యాసంలో కళలోని భావోద్వేగం వ్యక్తిగతమైనది కాదంటారు. ఒక కళాకారుడి ఎదుగుదల నిరంతరం తనను తాను కోల్పోవడం (continual self-sacrifice / extinction of personality) ద్వారా మాత్రమే సాధ్యమంటారు. J. M. Coetzee, సాలింజర్, బిల్ వాటర్సన్ లాంటి ఆర్టిస్టులు పబ్లిక్ లైఫ్ కి సాధ్యమైనంత దూరంగా ఉండేవారు. కోట్జీ అంతర్ముఖత్వం ఆయన నవలల్లో కూడా స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. రచయిత రూపం ఒక "carefully constructed image" అంటారాయన. కారణాలు వేరైనా, ఈ ముగ్గురూ సాహిత్యం అనేది ఏ రకమైన ఫిల్టర్లు లేని వ్యక్తీకరణ మాత్రమే కాదనే విషయంలో మాత్రం ఏకీభవిస్తారు. బెర్గొట్ చర్చలో  ప్రూస్ట్ చెప్పేది కూడా అదే! రచనలో వినిపించే స్వరం కేవలం రచయిత వ్యక్తిగత జీవితానికి ప్రతిబింబం కాదు. అది అనేకమైన ముసుగులు, భాష, సాహిత్య సంప్రదాయాలు, సృజన -- వీటన్నిటి మిశ్రమంగా ఏర్పడే కళారూపం.

Ulysses - James Joyce

 ఆధునిక సాహిత్యంలో అత్యంత ముఖ్యమైన రచనల్లో జేమ్స్ జాయిస్ 'యులీసిస్' ఒకటి. చాలామంది పబ్లిషర్లు తిరస్కరించిన తర్వాత, పారిస్ లోని 'షేక్స్పియర్ అండ్ కంపెనీ' యజమాని సిల్వియా బీచ్ 1922లో 'యులీసిస్'ను తొలిసారి ప్రచురించారు. కానీ అశ్లీలతల పేరిట ఈ నవలను త్వరలోనే బ్యాన్ చేశారు. U.S.పోస్టల్ సర్వీసు ఏకంగా 'యులీసిస్' కాపీలను తగలబెట్టింది. కథాపరంగా చూస్తే 'యులీసిస్' ఎటువంటి ప్రత్యేకతలూ లేని నవల. దీని ప్రత్యేకత కథలో కంటే అతి సాధారణమైన కథను జాయిస్ ఎలా చెప్పారన్నదానిలోనే ఉంటుంది. జేమ్స్ జాయిస్ 1904 జూన్ 16వ తేదీన డబ్లిన్లోని కొందరు సాధారణ వ్యక్తుల జీవితంలోని ఒకే ఒక్క రోజు, అంటే సుమారు 18 గంటల కాలంలో జరిగే సంఘటనలను కథగా రాసుకొచ్చారు. జాయిస్ దైనందిన వ్యవహరాల్లో, మామూలు సంభాషణల్లో 'ఆర్ట్'ను ఎంత వైవిధ్యంగా చూపగలిగారన్నదే 'యులీసిస్' ప్రత్యేకత. నిజానికి ఇప్పటి ఓటీటీ వెబ్ సిరీస్లు, సినిమాలూ, పుస్తకాల్లో కనిపించేంత అశ్లీలత ఈ నవలలో లేదు. అందువల్ల ఆధునిక పాఠకుడికి ఈ పుస్తకంలో షాక్ వేల్యూ పెద్దగా కనిపించే అవకాశం లేదు. కానీ 1920ల కాలంలోని మతవిశ్వాసాలనూ, సాంఘిక నియమాలనూ సవాలు చేసిన ఈ నవలకు ఎదురైన వ్యతిరేకతను అర్థం చేసుకోవచ్చు.

Copyright A Homemaker's Utopia

సాహిత్యంలో "స్ట్రీమ్ ఆఫ్ కాన్షియస్నెస్" కథనాలు కొత్తేమీ కాదు. ఉదాహరణకు  జులియన్ బార్నెస్ 'ది సెన్స్ ఆఫ్ ఆన్ ఎండింగ్', థామస్ బెర్న్హార్డ్ 'ది లూజర్' లాంటి నవలల్లో కథంతా ఒకే ఒక్క ముఖ్య పాత్ర తన స్వగతం చెప్పుకుంటున్నట్లు రాశారు. ఇటీవల నోబెల్ ప్రైజ్ గెలుచుకున్న హాన్ కాంగ్ రచన 'ది వెజిటేరియన్', టాల్స్టాయ్ 'అన్నా కరెనిన'లాంటి నవలల్లో రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ పాత్రల స్వగతాలను ఒక్కొక్కరి దృష్టి కోణం నుంచీ విడదీసి చెబుతారు. ఇప్పుడు జాయిస్ వచనాన్ని పరిశీలిస్తే, ఉత్తమ, మధ్యమ, ప్రథమ పురుష- ఈ మూడు రకాల నేరేటివ్ లూ కథలో ఏ విధమైన క్రమమూ లేకుండా ఒకదాన్నొకటి ఢీ కొడుతూనే ఉంటాయి. అందువల్ల 'యులీసిస్' వచనమంతా అనేక పాత్రల ఆలోచనల అంతర్వాహిని అస్తవ్యస్తంగా పెనవేసుకుని చిక్కులు పడిపోయినట్లుంటుంది. కథలో లియోపోల్డ్ బ్లూమ్, స్టీఫెన్ డెడలస్, మోలీ వంటి ముఖ్య పాత్రలతో బాటు కథ మధ్యలో వస్తూ పోతూ ఉండే ఇతరత్రా పాత్రల 'స్ట్రీమ్ ఆఫ్ కాన్షియస్నెస్' కూడా కలగాపులగంగా కలిసిపోయి, జాయిస్ వచనాన్ని పాఠకులకు ఓ పట్టాన కొరుకుడు పడనివ్వదు. పాఠకుడికి ఒక సన్నివేశం ఎలా మొదలవుతుందో, ఎవరు, ఎప్పుడు, ఎక్కడ మాట్లాడడం మొదలులుపెట్టారో, సంభాషణ ఎప్పుడు ముగించారో స్పష్టత ఉండదు. వాక్యాల చివర ఫుల్ స్టాపులూ, కామాలూ ఉండవు. రెండు మూడు పేజీలు పూర్తైనా ఒక్కోసారి వాక్యం ముగింపు కానరాదు. ఇక చివరి అధ్యాయం 'పెనెలోపె'లో అయితే మోలీ స్వగతం గురించిన వాక్యం మొదట్నుంచి చివరి వరకూ ఆగకుండా అనంతమైన ప్రవాహంలా సాగుతూనే ఉంటుంది. ఏదేమైనా ఐరిష్ సంస్కృతి గురించీ, జేమ్స్ జాయిస్ శైలి గురించీ కనీస అవగాహన లేని సగటు పాఠకుడిని చెయ్యి పట్టుకుని 'యులీసిస్' యేరు దాటించే 'డిజిటల్ సాయాలు' ఇప్పుడు పబ్లిక్ డొమైన్లో అనేకం అందుబాటులో ఉండడం వల్ల 'యులీసిస్' చదవడం ఒకప్పటితో పోలిస్తే ఇప్పుడు తేలికే.

నిర్ధిష్టమైన మూలం, నేపథ్యం ఉండే ఇద్దరి మధ్య సంభాషణ, వాటి నేపథ్యం తెలియని మూడో వ్యక్తికి అర్థం కాదు. జాయిస్ నవల ఇటువంటి ఒక 'ఇన్సైడ్ జోక్' లాంటిది. ఎటొచ్చీ "యులీసిస్" రాయడం ద్వారా జాయిస్ ఏ ఒక్క వ్యక్తినో కాకుండా మొత్తం ప్రపంచాన్ని తన సంభాషణలో భాగంగా చేసుకునే ప్రయత్నం చేశారు. పాఠకులకు జాయిస్ శైలితో కాస్త చనువు ఏర్పడ్డాక, కథలో మనల్ని వెతుక్కోమంటూ దాచేసిన "ఈస్టర్ ఎగ్స్" పట్టుకోవడం ఒక ఆటలా ఉంటుంది. నిజానికి ఈ నవలకు ఫ్రేమ్ వర్క్ గా తీసుకున్న హోమర్ 'ఒడిస్సీ' చదివితే 'యులీసిస్' చదవడం తేలికన్నది అర్ధసత్యం మాత్రమే. కథాపరంగా ఒడిస్సీకీ, యులీసిస్ కీ పొంతనలుండవు. కానీ జాయిస్ తన స్నేహితులకు ఇచ్చిన 'గిల్బర్ట్ స్కీమా డయాగ్రమ్'లో ప్రతీ చాప్టర్ కూ 'ఒడిస్సీ' నేపథ్యమేమిటో చెప్పే లంకెలుంటాయి.

మొదటి 10 ఎపిసోడ్ల వరకూ విపరీతమైన పాండిత్య ప్రకర్ష ప్రదర్శించినా 'సైరెన్స్' ఎపిసోడ్ మొదలు హాస్యం, వ్యంగ్యం, పేరడీలతో జాయిస్ పామరుల కోసమే ప్రత్యేకించి రాస్తున్నారనిపించేంతగా, కఠినమైన వచనాన్ని కొమ్ములు వంచి ఉన్న పళంగా 180 డిగ్రీల టర్న్ తిప్పుతారు. జాయిస్ వచనం ఆయన సృష్టించిన అనేక పాత్రల వెనక ఎక్కడో నక్కి పాఠకుడితో నర్మగర్భంగా దాగుడుమూతలు ఆడుతున్నట్లు ఉంటుంది. ఆయన తన గురించి ఎన్నో వివరాలను గుక్కతిప్పుకోకుండా చెప్పీచెప్పనట్లు చెబుతూనే, చివరి వరకూ దూరంగా, ఒక అపరిచిత వ్యక్తిగానే మిగిలిపోతారు. అయినప్పటికీ ఆయనంత ప్రామాణికమైన 'ఆటోబయోగ్రఫికల్ ప్రోజ్' మరెవ్వరూ రాయలేదంటారు. రచయిత పాఠకుడి స్థాయికి దిగే ప్రయత్నం అస్సలు చెయ్యకుండా తానున్న ప్లేన్ లోనే నిలబడి కథ చెప్పడం బోర్హెస్, క్రిఝానోవ్స్కీ, ఉంబెర్తో ఎకో వంటి చాలామంది రచయితల్లో కూడా కనబడుతుంది. జాయిస్ వచనంలో అందరికీ అర్థంకావాలనే ఉబలాటం కనపడదు. "నా గురించి తెలియాలంటే నా ప్రపంచాన్ని నువ్వే ప్రయత్నపూర్వకంగా తెలుసుకోవాలి" అనే కళాకారుడికుంటే సాధికారత, అహంకారం ఆయన వచనంలో అణువణువునా కనిపిస్తుంది.

ఇక జాయిస్ శైలిలో మనకు నవలంతా స్థిరంగా కనిపించే ఒకే ఒక్క నియమం- "నియమాలేవీ లేకపోవడమే". మొదటి మూడు చాప్టర్లలో చాలా పకడ్బందీగా కనిపించే వాక్య నిర్మాణం తరువాత చాప్టర్లలో పూర్తిగా వీగిపోతుంది. ఇక్కడ నుండీ పాండిత్య ప్రకర్ష తగ్గి జాయిస్ అసలుసిసలు "Foul play" మొదలవుతుంది. ఇక్కడ నుండీ జాయిస్ వాక్యనిర్మాణపు సంప్రదాయాలకూ, నవల రాయడానికి అమలులో ఉన్న విధివిధానాలకూ పూర్తి స్థాయిలో తిలోదకాలిచ్చేస్తారు. ఇక 11వ భాగం అయిన "సైరెన్స్"కి వచ్చేసరికి జాయిస్ స్వరంలోని "గూఫీ టోన్" పూర్తిగా అదుపు తప్పి తారాస్థాయికి చేరుకుంటుంది. “Bronze by gold heard the hoofirons, steelyrining imperthnthn thnthnthn” అనే వాక్యాలు చదివిన ఎజ్రా పౌండ్ "జాయిస్ తలకు ఏదైనా బలమైన దెబ్బ తగిలిందేమో" అని కలవరపడ్డారంటేనే మనం ఊహించుకోవచ్చు. జాయిస్ సాధారణంగా ఆనాటి రచయితలు వాడని నాగరికతకు సుదూరమైన అసభ్యమైన భాషని పచ్చిగా, ఎటువంటి ఫ్యాబ్రికేషన్లు లేకుండా ఉన్నదున్నట్లుగా ఎందుకు వాడారని ఎవరో అడిగితే "This race and this country and this life produced me — I shall express myself as I am." అని సమాధానమిచ్చారాయన.

ఈ నవల నైతిక విలువలనూ, సభ్యతనూ మాత్రమే కాదు, కాల్పనిక సాహిత్యపు సంప్రదాయాలన్నిటినీ కూకటి వేళ్ళతో సహా పెకలించి వేస్తుంది. జాయిస్ వచనం కొన్నిచోట్ల ఐరిష్, బ్రిటిష్ రైమ్స్, దేశవిదేశీ కవిత్వం, చరిత్ర లాంటి ఉత్తమమైన సాంస్కృతిక అంశాలతోనూ, మరికొన్ని చోట్ల వాటికి పూర్తి భిన్నంగా 'gibberish' భాషలో అతి సామాన్యమైన, ఒకింత అర్థంపర్థం లేని సంభాషణలూ, పారడీలతోనూ ఎగుడుదిగుడు రోడ్ల మీద పడుతూ లేస్తూ చేసే ప్రయాణాన్ని తలపిస్తుంది. కేంబ్రిడ్జి సెంటినరీ యులీసిస్' కు సంపాదికత్వం వహించిన క్యాథెరిన్ ఫ్లిన్ తన ఉపోద్ఘాతంలో "At a larger scale, Ulysses challenges the reader through its defiance of conventional modes of narration and characterization" అంటారు. జాయిస్ ఈ నవలను రాసిన తర్వాత, "భవిష్యత్తులో ఈ డబ్లిన్ నగరమూ, దాని సంస్కృతీ పూర్తిగా అదృశ్యమైపోయినా, నా పుస్తకం ఆధారంగా ఆ నగరాన్ని యథాతథంగా పునర్నిర్మించవచ్చు" అని తన మిత్రుడు, చిత్రకారుడూ అయిన ఫ్రాంక్ బడ్జెన్ తో అన్నారట.

ఐదువందల పేజీల పుస్తకాన్ని అరగంటలో కుదించే వెబ్ సిరీస్లు, అంతకంతకూ క్షీణించిపోతున్న మన అటెన్షన్ స్పాన్ ని సూచించే అర నిముషం వీడియోలు- ఇవన్నీ కలగలసిన 'ఇన్స్టంట్' సంస్కృతిలో 'యులీసిస్' చదవడం రాటుదేలిపోయిన మెదడును రీవైర్ చెయ్యడంలాంటిది. మొండి పశువు కొమ్ములు బలవంతంగా వంచడంలాంటిది. ఇలాంటి నవలలు మనం నేర్చుకున్నదంతా వదిలించుకుని మళ్ళీ పూర్వపు విద్యార్థిగా మారే అవకాశమిస్తాయి. ముఖ్యంగా జాయిస్ వాడిన ఐరిష్ యాసతో కూడిన 'పక్కా లోకల్' భాష మనకి ఇంగ్లీష్ మీద మంచి పట్టు ఉందనే నమ్మకాన్ని తునాతునకలు చేసిపారేస్తుంది. మార్కస్ జూసాక్ నవల 'బుక్ థీఫ్'లో లీసెల్ మెమింగర్ చిన్నప్పుడు చదవడం నేర్చుకుంటున్నప్పుడు ఒక్కో అక్షరాన్నీ కూడబలుక్కుంటూ పదాలను పేర్చుకోవడం గురించి రాస్తారు. అదే విధంగా జేమ్స్ జాయిస్ 'యులీసిస్' మనలో బాల్యంలో ఎక్కడో కోల్పోయిన తొలి పాఠకుడిని మరోసారి వెలికితీస్తుంది.

తొలి ప్రచురణ - ఆంధ్రజ్యోతి వివిధ - ఏప్రిల్ 7, 2025

https://www.andhrajyothy.com/2025/editorial/reading-ulysses-in-the-age-of-reels-1389989.html?fbclid=IwY2xjawLsd9JleHRuA2FlbQIxMABicmlkETF3bEFEbTVmQWtrUll1QVdEAR6Bxl1ZfvWpdczqUFghfV-_hr_f9aJ1VcBo-174tpLpytrt-nsZSn1fEZUNtQ_aem_yHHOYbKQ1jUwDQ7SO6VuEg