The Proustian Reader - 2. Swann in Love

ప్రపంచ భాషలన్నిటిలోనూ అత్యంత అబ్యూజ్ కి గురైన పదం ఏదైనా ఉందంటే అది "ప్రేమ" మాత్రమే! మనుషులు ఎప్పటికప్పుడు తమ అవసరాలకూ, స్వార్ధానికీ  అనుకూలంగా దాని ఆకారస్వరూపాల్ని  మార్చుకుంటూ, దానికి కొత్త కొత్త నిర్వచనాలని ఆపాదిస్తూ వెళ్ళిపోయినప్పటికీ, పాపం ఈ "ప్రేమ" మాత్రం అందరికీ ఉపయోగపడుతూ ఒక స్థిరాంకంలా, సర్టిఫైడ్ క్లౌన్ లా మిగిలిపోయింది. మార్సెల్ ప్రూస్ట్ "ఇన్ సెర్చ్ ఆఫ్ లాస్ట్ టైమ్" నవలలో "స్వాన్ ఇన్ లవ్" చాలా కీలకమైన భాగం. పేరుని చూసి దీన్నొక ప్రేమకథ అనుకుని చదవడం మొదలుపెట్టాను గానీ పేజీలు తిప్పేకొద్దీ ఆశ్చర్యపోవడం నా వంతైంది. ఇది ఇద్దరు వ్యక్తులు ఎలా ప్రేమించుకున్నారో చెప్పే కథ కాదు. ఒక పూర్తి స్థాయి "సైకో అనలిటికల్ డిస్కోర్స్". ఈ భాగం, సిగ్మన్డ్ ఫ్రాయిడ్, కార్ల్ యుంగ్, ఆలివర్ సాక్స్-- ఇలాంటి వారందరూ కలిసి ఒక పూర్తి స్థాయి ఫిక్షన్ రాస్తూ చేసిన సైకలాజికల్ ఎనాలిసిస్ లా ఉంది.

మొన్నామధ్య ఒక సీనియర్ బాలీవుడ్ నటుడు మూడో పెళ్ళి తర్వాత, "ఇప్పుడు నేను పరిపూర్ణమైనట్లు అనిపిస్తోంది" అని అన్నారని వార్తల్లో వచ్చింది. మరొకరొచ్చి పూర్తిచేస్తే గానీ పూర్తవ్వని ఖాళీలతో జీవిత భాగస్వామిని వెతుక్కుంటే అన్నిసార్లు ఆ ఖాళీల్లో పూర్తిగా పట్టే మనుషులు దొరక్కపోవచ్చు. అప్పుడు జీవితమంతా ఆ 'మిస్సింగ్ పీసెస్'ని వెతుక్కుంటూ, పజిల్ పీసెస్ ని అతికించుకున్నట్లు దొరికినవాళ్ళతో అతికించుకోవడమే సరిపోతుంది. బహుశా ఆధునిక ప్రేమల్లో "మల్టిపుల్ పార్టనర్స్" సంస్కృతి పెరగడానికి కారణం ఇదే కావొచ్చు. ఈ భూమ్మీద లోపాలూ, లోటుపాట్లూ లేని మనుషులుండరు కాబట్టి, ఏ మనిషైనా మన అంచనాలకు తగ్గట్లు పూర్తిగా మన "మౌల్డ్"లో ఇమిడిపోవడం అసాధ్యం. 

ప్రూస్ట్ "ప్రేమ" మనం పాపులర్ కల్చర్ లో చూసే రొమాన్స్ కాదు, ఒక మనిషిని ప్రేమించడమంటే ఆ మనిషికి ఎంతమాత్రమూ సంబంధం లేని మనదైన ఒక ఊహాప్రపంచాన్ని నిర్మించుకోవడం. చార్లెస్ స్వాన్ తన మనసులో ఓడెట్ చుట్టూ అటువంటి ఒక అందమైన ప్రపంచాన్ని సృష్టించుకుంటాడు. "He reorganized his life around Odette." మెల్లగా ఆ ప్రపంచంలో తనకు తానుగా బందీ అవుతాడు. ఈ చాప్టర్ ప్రారంభంలోనే ప్రూస్ట్ ప్రేమంటే మనకున్న సమస్త అంచనాలనూ తలకిందులు చేస్తూ, "She was not his type" అనడంతోనే ఈ ప్రేమకథకు పునాదిపడుతుంది. నిజానికి స్వాన్ మొదట్లో ఓడెట్‌ను ప్రేమించడు, అతని దృష్టిలో ఆమె పెద్ద అందగత్తె కూడా కాదు కాబట్టి, ఆమెపట్ల ప్రత్యేకంగా ఆకర్షణంటూ కూడా ఏమీ ఉండదు. వారిద్దరి ప్రేమ గురించి రాస్తూ, ప్రేమ అనేది తొలిచూపులోనే పుట్టే ఒక అద్భుతం కాదనీ, అది దశలవారీగా ఏర్పడే ఒక మానసిక స్థితి అనీ ప్రూస్ట్ మనకు సూచనప్రాయంగా చెప్తారు.

"He would get into his carriage and drive off, but he knew that this thought had jumped in after him and had settled down upon his knee, like a pet animal which he might take everywhere, and would keep with him at the dinner-table, unobserved by his fellow-guests. He would stroke and fondle it, warm himself with it, and, as a feeling of languor swept over him, would give way to a slight shuddering movement which contracted his throat and nostrils - a new experience, this, - as he fastened the bunch of columbines in his button-hole."

అసలు చార్లెస్ స్వాన్ ప్రేమకు బీజం స్వాన్ ఊహాలోకంలో పడుతుంది, అది   ఓడెట్‌ దగ్గర మొదలవ్వదు. ఆమెపై వ్యామోహంతో ఒక దశలో అతను ఓడెట్ ముఖాన్ని బొట్టిచెల్లీ చిత్రాల్లోని "జిప్పోరా"తో పోలుస్తాడు. ఆక్షణం నుంచి ఓడెట్ స్వాన్ దృష్టిలో ఒక సాధారణ స్త్రీగా కంటే ఒక కళాఖండంగా , "ఐడియలైజ్డ్ వెర్షన్"గా మారిపోతుంది. ఇక అక్కడనుంచీ స్వాన్ జీవితం ఓడెట్ చుట్టూనే తిరుగుతుంది. ఆమె ఎక్కడ ఉంది? ఎవరితో ఉంది? తన గురించి ఆలోచిస్తుందా? వేరెవరినైనా ప్రేమిస్తుందా? అనే ప్రశ్నలు అతన్ని ఊపిరిసలపనివ్వకుండా ఉక్కిరిబిక్కిరి చేస్తూ ఉంటాయి. Forcheville తో ఆమెకు సంబంధం ఉందనే అనుమానం కాస్తా అసూయగా మారి, స్వాన్ ఓడెట్ ను ద్వేషించడం మొదలుపెడతాడు. 

ప్రూస్ట్ విశ్లేషణ చదువుతుంటే డాంటే "La Vita Nuova"లో బీట్రిస్ గుర్తుకొచ్చింది. బీట్రిస్ లాగే "ఓడెట్" వ్యక్తిత్వం కూడా ఆమెకు సంబంధం లేకుండా, కేవలం స్వాన్ భావనల్లో రూపుదిద్దుకుంటుంది. ఇక్కడ ప్రూస్ట్, ప్రేమ విషయంలో మనమెవ్వరమూ ఒప్పుకోడానికి ఇష్టపడని ఒక కఠినమైన నిజాన్ని చెప్తారు-- మనం ప్రేమించేది అన్ని లోపాలూ ఉన్న మనిషి రూపంలో ఉన్న వ్యక్తిని కాదు, ఆ వ్యక్తి గురించి మన ఊహాలోకంలో సృష్టించుకున్న రూపాన్ని, ఒక ఫాంటసీని. ఈ కారణంగానే "ప్రేమ" స్వచ్ఛతకు దూరంగా, క్రమంగా ఒక అబ్సెషన్ గా మారిపోతుంది. నిజానికి ఓడెట్ అతని జీవితంలో ఒక వ్యక్తిగా ఉండటం కంటే, అతని ఆలోచనల్లోనే ఎక్కువగా స్థానం ఏర్పరుచుకుంటుంది.

Odette as Zipporah

సాధారణంగా ప్రేమతో బాటు అసూయ పుడుతుందనుకుంటాం, కానీ ప్రూస్ట్ దానికి విరుద్ధంగా, అసూయే ప్రేమకు పునాది అంటారు. ఆ అసూయనే మనిషి "ప్రేమ" అనుకుని మరో మనిషిని అదుపుచేస్తూ, తన సొంతం చేసుకోవాలని ప్రయత్నిస్తాడు, అది కుదరకపోయేసరికి భంగపడతాడు. ఎందుకంటే, ప్రతి మనిషీ తనలో ఒక స్వతంత్ర ప్రపంచాన్ని కలిగి ఉంటాడు. ఆ ప్రపంచంలోకి మనం పూర్తిగా ప్రవేశించలేం. ఇక్కడ ప్రూస్ట్ ప్రేమ గురించి రాస్తూ, "ప్రేమ అనేది మరొక మనిషిని కనుగొనడం కాదు, మనలోని నిద్రాణమై ఉన్న అస్థిరతను కనుగొనడం." అంటారు.

ఓడెట్ మీద ప్రేమ అసూయగా మారి, ఆపై ఆమెను పూర్తిగా తన సొంతం చేసుకోవాలనే తపనతో స్వాన్ జీవితం అదుపు తప్పి అతని చేతుల్లోనుండి పూర్తిగా జారిపోతుంది. ఆపై అతని సమయం అతనిది కాదు. అది ప్రత్యక్షంనూ, పరోక్షంగానూ ఓడెట్‌ సొంతమైపోతుంది. ఆమెను కలిసే ముందు, ఆమెను కలిసిన తర్వాత, ఆమె నుంచి ఉత్తరం వచ్చే వరకూ-- ఇవన్నీ స్వాన్ జీవితంలోని క్షణాలకు, సరికొత్త కొలమానాలుగా మారిపోతాయి. ఈ దశలో ప్రూస్ట్ ప్రేమను ఒక వ్యాధిలా చిత్రిస్తారు. "Love had become an illness." అది ఒక్కసారిగా శరీరంలోకి ప్రవేశించే జ్వరం కాదు, నెమ్మదిగా వ్యాపించే ఒక రోగం. మొదట్లో ఒక అలవాటుగా మొదలైన ప్రేమ, మెల్లగా ఒక అవసరంగా, చివరికి వ్యసనంగా మారిపోతుంది.

And such moments as these, in which she forgot Swann's very existence... did more to attach him to her, than all her infidelities."

ఏదో ఒక సాయంత్రపు వేళ దూరంనుంచి ఏదో పాట వినబడుతుంది. అది వింటున్నప్పుడు కాలంతో బాటు వెనక్కు ప్రయాణిస్తూ పాతజ్ఞాపకాలేవో  ముందుకు తోసుకువస్తాయి. ఏవైనా ప్రదేశాలు, పాటలు, మాటలు సుపరిచితంగా అనిపించడం-- ఇవన్నీ ప్రేమ చిహ్నాలే! స్వాన్ - ఓడెట్ లకు కూడా వారిద్దరికీ మాత్రమే అర్ధమయ్యే ప్రేమికుల పరిభాష, ప్రేమ చిహ్నాలు ఉంటాయి. "Vinteuil Sonata" అనే సంగీతం వారి సంబంధంలో కీలకమైన భాగమైపోతుంది. అందులోని "little phrase" క్రమంగా వారి ప్రేమకు ప్రతీకగా మారిపోతుంది. "That phrase had become, in a way, the national anthem of their love." అంటారు ప్రూస్ట్. ప్రేమ నేరుగా ప్రేమికులను మాత్రమే తాకదు, అది వారి చుట్టూ ఉన్న ప్రపంచానికి కూడా వ్యాపిస్తుంది. ప్రాణంలేని వస్తువులకు జీవంపోస్తుంది. అందుకే ఆ సోనాటా వినిపించిన ప్రతిసారీ స్వాన్ మళ్ళీ తనకు తెలీకుండానే ఓడెట్ ప్రపంచంలోకి వెళ్ళిపోతూ ఉంటాడు. కానీ ఇక్కడ ఐరనీ ఏంటంటే, స్వాన్ నిజానికి ఆ సంగీతాన్ని వినడం లేదు, అందులో తన ప్రేమ తాలూకా భావోద్వేగాన్ని వెతుక్కుని వింటున్నాడు. అతను ఓడెట్‌ను ప్రత్యక్షంగా చూడడం లేదు, తన ఊహల్లోని ఆమె రూపాన్ని ఒక నీడలా మాత్రమే చూస్తున్నాడు. అతను ప్రేమించడం లేదు, తన మనసులో నిర్మించుకున్న ఆ ప్రేమ అనే ఫాంటసీ ప్రపంచాన్ని కాపాడుకోవడానికి విశ్వప్రయత్నం చేస్తున్నాడు. 

ప్రూస్ట్ "ప్రేమ"లో నిజానికి ఇద్దరు మనుషులు లేరు, స్వాన్ మాత్రమే ఉన్నాడు.  ఇదంతా చదివాక నిజానికి స్వాన్ ఓడెట్‌ను అసలు ప్రేమించలేదని అర్థమవుతుంది. మనుషులు ఏళ్ళతరబడి తమ జీవితాన్ని ఒక భ్రమకు అంకితం చేస్తారు. ఆ భ్రమకు "ప్రేమ" అని పేరుపెట్టుకుంటారు. దానికోసం నిరంతరం బాధపడతారు. కానీ వెనక్కి తిరిగి చూసుకున్నప్పుడు, తాము ప్రేమించింది ఒక వ్యక్తిని కాదనీ, తాము సృష్టించుకున్న ఊహాశక్తినేనని గ్రహిస్తారు.

"To think that I have wasted years of my life, that I have longed to die, that I have experienced my greatest love, for a woman who did not appeal to me, who was not even my type!" అనడంలో ఎంత విషాదం!!

ఈ వాక్యంలో స్వాన్ లో పశ్చాత్తాపం కంటే గాఢసుషుప్తి నుంచి తుళ్ళిపడి మేల్కొన్నాడేమో అనే అనిపిస్తుంది. అతను పొందిందీ, కోల్పోయిందీ ఓడెట్ ని కాదు, తన విలువైన సమయాన్ని. చివరికి స్వాన్ భ్రమలన్నీ తొలగిపోయి కఠినమైన సత్యాన్ని గ్రహిస్తాడు. ఇది కేవలం ఒక ప్రేమికుడి పశ్చాత్తాపం మాత్రమే కాదు, ప్రేమ పేరిట తన అహాన్ని తృప్తిపరుచుకునే మనిషి సహజ నైజాన్ని బట్టబయలు చేస్తూ ప్రూస్ట్ రాసిన లోతైన వ్యాఖ్యానం. ఓడెట్ ప్రేమతో స్వాన్ లో అప్పటివరకూ లేని కొత్త వ్యక్తిత్వం పుడుతుంది. ఆ ప్రేమ అసూయగా, తర్వాత ఒక వ్యాధిలా మారి చివరకు కాలంతో బాటు చేదు జ్ఞాపకాలు మాత్రమే మిగులుస్తుంది. అందుకే మార్సెల్ ప్రూస్ట్ "స్వాన్ ఇన్ లవ్" భాగాన్ని ఒక ప్రేమకథగా చదవడం దాని ప్రాముఖ్యతను తగ్గించడమే అవుతుంది.

"For what we suppose to be our love, our jealousy are, neither of them, single, continuous and individual passions. They are composed of an infinity of successive loves, of different jealousies..."

ప్రేమను నిలబెట్టేవి ఆనందం, స్థిరత్వంలాంటివి  కాదనీ, అనిశ్చితి అనీ సైకోఅనలిస్టులు చెప్పడంలో ఆశ్చర్యం లేదుగానీ, ఆ కాలంలోనే ఒక రచయిత అనడం నిస్సందేహంగా ఆశ్చర్యమే! "And this malady, which was Swann's love..." అనడంలో ప్రూస్ట్ నిజంగానే ప్రేమను ఒక పూర్తి స్థాయి మానసిక వ్యాధిగా చూస్తున్నారు. ఆ వ్యాధి స్వాన్ అలవాట్లలోకి, ఆలోచనల్లోకి, నిద్రలోకి చివరకు అతని ఆరోగ్యంలోకి కూడా ప్రవేశిస్తుంది. మనిషి ఉనికిని సమూలంగా మార్చేసే ఈ వ్యాధిని పూర్తిగా నయం చెయ్యడం అసాధ్యం.

"He was no longer the same man... a new personality was there beside him, adhering to him, amalgamated with him..."

ఓడెట్ మీద ప్రేమ స్వాన్ కి మరో కొత్త వ్యక్తిత్వాన్ని ఆపాదిస్తుంది. ఇప్పుడతను మునుపటి మనిషి కాదు! ఇప్పుడు స్వాన్‌ లో ఇద్దరు వేర్వేరు మనుషులున్నారు. ఒకరు పూర్తిగా తర్కంతో, హేతుబద్ధంగా ఆలోచించే స్వాన్. మరొకరు హేతువును వదిలేసి పూర్తిగా ప్రేమకు దాసోహమన్న స్వాన్. "బాధే సౌఖ్యమనే భావన రానీవోయ్" అని ఓ సినీకవి అన్నట్లు, స్వాన్ చివరకు ఓడెట్‌ను కాదు, తన భావోద్వేగాన్నే మళ్ళీ మళ్ళీ ప్రేమిస్తున్నాడు. ఓడెట్‌ను మరచిపోవాలంటే కేవలం ఆ వ్యక్తిని మరచిపోవడం మాత్రమే కాదు, ఆమెతో కలిసి గడిపిన కాలాన్నీ, ఆ సమయాల్లో స్వాన్ లో పుట్టిన ప్రత్యేకమైన "నేను" అనే అనేక వ్యక్తిత్వాల్నీ, వాటితో ముడిపడిన జ్ఞాపకాలనూ, భావోద్వేగాలనూ కూడా విడిచిపెట్టడం. ప్రూస్ట్ విషయంలో 'ప్రేమ' అనేది కేవలం ఇద్దరి మధ్య ఉన్న సంబంధం మాత్రమే కాదు, అదొక "మల్టీ లేయర్డ్ గేమ్". కాలం, జ్ఞాపకాలు, అనుభవాలు-- వీటన్నిటితో ముడిపడిన అనంతమైన వ్యక్తిత్వాల సమాహారం.

పుస్తకం నుండి మరికొన్ని నచ్చిన అంశాలు :

"For what we suppose to be our love, our jealousy are, neither of them, single, continuous and individual passions. They are composed of an infinity of successive loves, of different jealousies, each of which is ephemeral, although by their uninterrupted multitude they give us the impression of continuity, the illusion of unity. The life of Swann's love, the fidelity of his jealousy, were formed out of death, of infidelity, of innumerable desires, innumerable doubts, all of which had Odette for their object."

"In his younger days a man dreams of possessing the heart of the woman whom he loves; later, the feeling that he possesses the heart of a woman may be enough to make him fall in love with her. And so, at an age when it would appear since one seeks in love before everything else a subjective pleasure - that the taste for feminine beauty must play the larger part in its procreation, love may come into being, love of the most physical order, without any foundation in desire. At this time of life a man has already been wounded more than once by the  dartsof love; it no longer evolves by itself, obeying its own incomprehensible and fatal laws, before his passive and astonished heart. "

"He had brought her an engraving that she wanted to see. She was a little unwell; she received him in a mauve crepe de chine dressing gown, pulling the richly embroidered material over her chest like a cloak. Standing next to him, allowing her hair, which she had undone, to flow down her cheeks, bending one leg somewhat in the position of a dancer so that without getting tired she could lean over the engraving, which she looked at, inclining her head, with those large eyes of hers, so tired and sullen when she was not animated, she struck Swann by her resemblance to the figure of Zipporah, Jethro’s daughter, in a fresco in the Sistine Chapel."